Ảnh: các Nhà Lãnh đạo ASEAN tham dự Phiên họp Hẹp trong khuôn khổ Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 tại Cebu, Philippines, Nguồn: Ban thư ký ASEAN

Trong Tuyên bố về trụ cột Cộng đồng Chính trị - An ninh ASEAN (APSC) ngày 9/5/2026, Chủ tịch ASEAN đã khẳng định tầm quan trọng của việc duy trì sự thống nhất, vai trò trung tâm và tinh thần đoàn kết của ASEAN, thúc đẩy hợp tác hàng hải, phi hạt nhân. Tuyên bố tái khẳng định cam kết chung của ASEAN trong việc duy trì và thúc đẩy hòa bình, an ninh và ổn định trong khu vực, cũng như giải quyết tranh chấp một cách hòa bình, không đe doạ sử dụng vũ lực, tuân thủ luật pháp quốc tế, bao gồm Hiến chương Liên hợp quốc, Hiến chương ASEAN, Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác Đông Nam Á (TAC) và Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982). Cụ thể:

(i) Tái khẳng định tầm quan trọng của Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác Đông Nam Á (TAC) như nền tảng duy trì hòa bình và ổn định khu vực

ASEAN tiếp tục khẳng định TAC là bộ quy tắc ứng xử cơ bản, đóng vai trò nền tảng quan trọng trong việc duy trì hòa bình, an ninh và ổn định tại khu vực.

Tuyên bố nêu rõ: “Chúng tôi tái khẳng định tầm quan trọng liên tục của TAC như là bộ quy tắc ứng xử cơ bản chi phối quan hệ giữa các quốc gia Đông Nam Á và là công cụ quan trọng để duy trì hòa bình và ổn định khu vực. Chúng tôi tái khẳng định cam kết của mình trong việc duy trì và thúc đẩy các nguyên tắc của TAC và tiếp tục nâng cao tính phù hợp của Hiệp ước cả trong khu vực và ngoài khu vực”[i].

(ii) Duy trì khu vực Đông Nam Á không có vũ khí hạt nhân

Trước sự gia tăng của các mối đe dọa phổ biến vũ khí hạt nhân, các nước thành viên ASEAN cam kết duy trì khu vực Đông Nam Á không có vũ khí hạt nhân.

Tuyên bố cho biết: “Chúng tôi nhấn mạnh đóng góp to lớn của các khu vực phi hạt nhân đối với việc giải trừ vũ khí hạt nhân, không phổ biến vũ khí hạt nhân và tăng cường hòa bình và an ninh quốc tế. Chúng tôi tái khẳng định cam kết duy trì khu vực Đông Nam Á như một khu vực phi hạt nhân và không có tất cả các loại vũ khí hủy diệt hàng loạt khác, như được nêu trong Hiệp ước Khu vực Đông Nam Á không có vũ khí hạt nhân (SEANWFZ) và Hiến chương ASEAN. Chúng tôi nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thực hiện đầy đủ và hiệu quả Hiệp ước SEANWFZ, bao gồm cả thông qua Kế hoạch hành động nhằm tăng cường thực hiện Hiệp ước SEANWFZ (2023-2027)”[ii].

(iii) Duy trì hòa bình, ổn định, đảm bảo an ninh hàng hải, tự do hàng hải phù hợp với UNCLOS 1982

Tuyên bố nêu rõ sự cần thiết của việc duy trì hòa bình, ổn định, đảm bảo an ninh hàng hải, tự do hàng hải phù hợp với Luật Biển UNCLOS 1982: “Chúng tôi nhấn mạnh sự cần thiết phải duy trì ổn định trong lĩnh vực hàng hải của khu vực. Nhận thức được bản chất đa chiều của các vấn đề hàng hải và nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tăng cường hợp tác giữa các quốc gia thành viên ASEAN, cùng với các bên khác, các nhà lãnh đạo ASEAN cũng thông qua Tuyên bố của các nhà lãnh đạo ASEAN về hợp tác hàng hải”[iii].

Các nhà lãnh đạo ASEAN tiếp tục tái khẳng định tầm quan trọng của việc bảo vệ và duy trì tính toàn vẹn của UNCLOS 1982 như là khuôn khổ pháp lý đảm bảo các quyền và tự do hàng hải trên khu vực và toàn cầu.

(iv) Tăng cường hợp tác chống khủng bố, tội phạm xuyên quốc gia, an ninh mạng và các thách thức an ninh phi truyền thống

Trước sự gia tăng của các mối đe dọa về khủng bố, tội phạm quốc tế, đe doạ trên không gian số, các nước ASEAN cam kết thúc đẩy hợp tác khu vực nhằm nâng cao năng lực chống khủng bố, tội phạm xuyên quốc gia, an ninh mạng, ma tuý, tăng cường bảo vệ người dân và phối hợp xử lý các hình thức lừa đảo trực tuyến xuyên biên giới.

Tuyên bố nêu rõ: “Chúng tôi hoan nghênh những tiến bộ trong nỗ lực của ngành thực thi pháp luật ASEAN nhằm giải quyết các tội phạm xuyên quốc gia hiện tại, mới nổi và sự hội tụ của nhiều hình thức tội phạm xuyên quốc gia, theo hướng dẫn của Kế hoạch Hành động ASEAN về phòng chống tội phạm xuyên quốc gia (2026-2035). Chúng tôi nhấn mạnh sự cần thiết phải tăng cường hơn nữa sự phối hợp, cũng như các cơ chế giám sát và báo cáo được thể chế hóa giữa các quốc gia thành viên ASEAN, để tăng cường thu thập dữ liệu, báo cáo và đánh giá dựa trên bằng chứng về các nỗ lực khu vực theo Công ước ASEAN chống buôn bán người, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em (ACTIP), thông qua các đại diện quốc gia về ACTIP”[iv].

Các nhà lãnh đạo ASEAN hoan nghênh các sáng kiến và hoạt động thực tiễn đang diễn ra nhằm tăng cường hợp tác và xây dựng năng lực khu vực để ứng phó hiệu quả với sự gia tăng của các vụ lừa đảo trực tuyến.

Các nhà lãnh đạo ASEAN cũng ghi nhận vai trò quan trọng của Hội nghị Bộ trưởng ASEAN về vấn đề ma túy (AMMD) và các cơ chế trực thuộc trong việc thúc đẩy phối hợp khu vực để giải quyết vấn đề ma túy bất hợp pháp, đồng thời tái khẳng định lập trường không khoan nhượng đối với ma túy và cam kết chung hướng tới một ASEAN không ma túy.

(v) Tăng cường phối hợp giữa các cơ chế hợp tác khu vực như ADMM+, nhân quyền, tư pháp và rà phá bom mìn

Trong bối cảnh tình hình an ninh khu vực diễn biến phức tạp, ASEAN cam kết tăng cường phối hợp giữa các cơ chế hợp tác khu vực, bao gồm Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng các nước ASEAN mở rộng (ADMM+), nhân quyền, tư pháp và rà phá bom mìn, nhằm củng cố an ninh và phát triển bền vững. Đây là một phần trong nỗ lực xây dựng Cộng đồng ASEAN đoàn kết, tự cường và lấy người dân làm trung tâm.

Tuyên bố nêu rõ: “Các nhà lãnh đạo ASEAN ghi nhận những tiến bộ đáng kể trong hợp tác quốc phòng khu vực đạt được trong hai thập kỷ qua, bao gồm việc thành lập ADMM+ vào năm 2010, phản ánh cam kết của ASEAN đối với một cấu trúc an ninh khu vực rộng mở và toàn diện. Các nhà lãnh đạo ASEAN hoan nghênh việc mở rộng các lĩnh vực hợp tác thực tiễn trong lĩnh vực quốc phòng, cho phép ADMM và ADMM+ giải quyết các thách thức an ninh hiện tại và chuẩn bị đối phó với các mối đe dọa trong tương lai”[v].

Các nhà lãnh đạo ASEAN ghi nhận tiến độ công việc của Ủy ban Liên chính phủ ASEAN về Nhân quyền (AICHR) trong việc thúc đẩy và bảo vệ nhân quyền trong khu vực. Lãnh đạo ASEAN cũng nhấn mạnh những nỗ lực và tiến độ công việc liên tục của Hội nghị Bộ trưởng Tư pháp các nước ASEAN (ALAWMM) trong việc tăng cường hợp tác tư pháp của ASEAN nhằm thúc đẩy pháp quyền, công lý và một ASEAN dựa trên luật lệ.

Trong khi đó, Trung tâm Hành động bom mìn khu vực ASEAN (ARMAC) đã được ghi nhận với vai trò của như một trung tâm xuất sắc trong việc thúc đẩy nỗ lực của ASEAN nhằm giải quyết vấn đề vật liệu nổ còn sót lại sau chiến tranh (ERW).

ThS. Nguyễn Đắc Tùng

Trung tâm Nghiên cứu ASEAN và các vấn đề quốc tế

Viện Nghiên cứu Châu Á - Thái Bình Dương

Tài liệu tham khảo

1. Chair's Statement of the 48th ASEAN Summit, 2026, https://photos.asean2026.gov.ph/uploads/da02c93a-591a-4460-8cd0-07320e682ce7.pdf, pp. 6-10.

2.  Luisa Cabato (2026), 48th Asean Summit opens in Cebu; Security, disaster resilience in focus, https://globalnation.inquirer.net/321824/48th-asean-summit-opens-in-cebu-security-disaster-resilience-in-focus