Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 diễn ra tại Cebu, Philippines, trong bối cảnh khu vực Đông Nam Á đứng trước nhiều biến động phức tạp: cạnh tranh địa kinh tế gia tăng, chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục tái định hình, rủi ro năng lượng và lương thực nổi lên rõ nét hơn, trong khi chuyển đổi số, kinh tế xanh và trí tuệ nhân tạo đang trở thành động lực mới của tăng trưởng. Với chủ đề “Navigating Our Future, Together”, Hội nghị nhấn mạnh yêu cầu củng cố tự cường khu vực, thúc đẩy liên kết kinh tế nội khối và nâng cao năng lực thích ứng của ASEAN trước các cú sốc bên ngoài. Hội nghị tập trung vào ba ưu tiên lớn là bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực và bảo vệ công dân ASEAN[i]. Về tổng thể, kết quả kinh tế quan trọng nhất của Hội nghị là việc ASEAN khẳng định bước chuyển sang giai đoạn triển khai thực chất các định hướng sau năm 2025. Năm 2026 được xác định là năm đầu tiên thực hiện Kế hoạch Chiến lược Cộng đồng Kinh tế ASEAN giai đoạn 2026–2030, nhằm làm sâu sắc hơn hội nhập kinh tế khu vực, tăng cường khả năng chống chịu và duy trì tăng trưởng chất lượng cao. Hội nghị cũng nhấn mạnh mục tiêu đưa ASEAN trở thành nền kinh tế lớn thứ tư thế giới vào năm 2030, đồng thời hoan nghênh Khung giám sát, đánh giá, trách nhiệm giải trình và học hỏi nâng cao của Cộng đồng Kinh tế ASEAN đến năm 2045[ii]. Đây là điểm đáng chú ý vì ASEAN không chỉ đặt mục tiêu tăng trưởng, mà còn hướng tới quản trị hội nhập bằng các công cụ đo lường, giám sát và điều chỉnh chính sách cụ thể hơn. Một kết quả nổi bật khác là Hội nghị hoan nghênh 19 ưu tiên kinh tế trong năm Chủ tịch ASEAN 2026 của Philippines. Các ưu tiên này tập trung vào tăng cường liên kết thương mại và đầu tư, thúc đẩy chuyển đổi số, hỗ trợ doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa, phát triển kinh tế sáng tạo, đổi mới sáng tạo, kinh tế bền vững và bao trùm. Đặc biệt, ASEAN nhấn mạnh việc sử dụng có trách nhiệm các công nghệ mới nổi, trong đó có trí tuệ nhân tạo, như một công cụ hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng như các dịch vụ y tế. Đây là định hướng phù hợp với thực tế cơ cấu kinh tế ASEAN, khi nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm khoảng 95% tổng số doanh nghiệp trong khu vực[iii].

Lễ khai mạc Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 tại Cebu, Philippines, ngày 08/05/2026; Nguồn: TTXVN/VietnamPlus

Về tăng trưởng, thương mại và đầu tư, Hội nghị ghi nhận việc hoàn tất ký Nghị định thư thứ hai sửa đổi Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN. Đây là dấu mốc quan trọng nhằm thúc đẩy lưu chuyển hàng hóa thông suốt hơn, giảm rào cản thương mại và nâng cao hiệu quả thực thi các cam kết nội khối. ASEAN cũng hoan nghênh tiến trình nâng cấp Cơ chế một cửa ASEAN, trong đó có Lộ trình Cơ chế một cửa ASEAN 2.0 nhằm tăng khả năng tương tác với các đối tác bên ngoài. Về đầu tư, Hội nghị hoan nghênh việc hoàn tất ký Nghị định thư thứ năm sửa đổi Hiệp định Đầu tư toàn diện ASEAN, hướng tới tăng tính minh bạch, ổn định và dự báo được của môi trường đầu tư khu vực.

Chuyển đổi số tiếp tục là một trục ưu tiên nổi bật. Hội nghị kỳ vọng hoàn tất đàm phán Hiệp định Khung Kinh tế số ASEAN và ký kết tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49. Văn kiện này được kỳ vọng thúc đẩy thương mại số, thương mại điện tử xuyên biên giới, thanh toán điện tử, hóa đơn điện tử, định danh số, an toàn trực tuyến, an ninh mạng, luồng dữ liệu xuyên biên giới, bảo vệ dữ liệu và hợp tác về các công nghệ mới nổi như trí tuệ nhân tạo. Hội nghị cũng ghi nhận việc thông qua Kế hoạch tổng thể số ASEAN 2026–2030, coi đây là định hướng để ASEAN xây dựng nền kinh tế số tích hợp, an toàn, đáng tin cậy, đổi mới và bao trùm.

Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, ASEAN tái khẳng định cam kết triển khai Kế hoạch hành động chiến lược phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa giai đoạn 2026–2030, tập trung vào chuyển đổi số, đổi mới công nghệ, hội nhập vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu, cũng như chuyển đổi xanh. Philippines cũng đề xuất thành lập Trung tâm AI dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa của ASEAN nhằm cung cấp công cụ, chương trình nâng cao năng lực và dịch vụ tư vấn, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp tăng năng suất và năng lực cạnh tranh.

Du lịch tiếp tục là điểm sáng trong hợp tác kinh tế ASEAN. Hội nghị ghi nhận du lịch khu vực tiếp tục phục hồi và mở rộng, với khoảng 147 triệu lượt khách quốc tế trong năm 2025; trong đó du lịch nội khối chiếm khoảng 42% tổng lượng khách[iv]. ASEAN cũng thông qua Kế hoạch ngành du lịch ASEAN giai đoạn 2026–2030 nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh, năng suất, thuận lợi hóa đầu tư và khả năng chống chịu của chuỗi giá trị du lịch khu vực.

Đối với Việt Nam, các kết quả kinh tế của Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 gợi mở một số hàm ý quan trọng. Trước hết, Việt Nam cần tiếp tục tận dụng tiến trình nâng cấp các hiệp định kinh tế nội khối để thúc đẩy thương mại, logistics, hải quan số và kết nối chuỗi cung ứng. Đồng thời, cần hỗ trợ mạnh hơn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa trong chuyển đổi số, ứng dụng AI, đáp ứng tiêu chuẩn xanh và nâng cao năng lực tham gia chuỗi giá trị khu vực. Trong bối cảnh ASEAN đẩy nhanh hợp tác năng lượng, Việt Nam cũng có thêm dư địa thúc đẩy hợp tác về lưới điện, năng lượng tái tạo, tài chính xanh và chuyển dịch năng lượng công bằng. Bên cạnh đó, Việt Nam cần chủ động hơn trong đóng góp sáng kiến và kết nối chính sách trong các lĩnh vực thương mại số, kinh tế xanh, an ninh năng lượng, an ninh lương thực và du lịch bền vững.

ASEAN 2026 Philippines với chủ đề “Navigating Our Future, Together”;Nguồn: ASEAN 2026 Philippines

Nhìn chung, Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 cho thấy hợp tác kinh tế ASEAN đang chuyển từ giai đoạn phục hồi sau khủng hoảng sang giai đoạn củng cố sức chống chịu, nâng cấp thể chế và tìm kiếm động lực tăng trưởng mới. Những kết quả về Cộng đồng Kinh tế ASEAN 2026–2030, thương mại hàng hóa, đầu tư, kinh tế số, doanh nghiệp nhỏ và vừa, năng lượng, du lịch và kết nối hạ tầng phản ánh nỗ lực của ASEAN trong việc duy trì vai trò trung tâm của khu vực giữa môi trường quốc tế nhiều bất định. Đối với Việt Nam, đây là thời điểm cần hành động nhanh, thực chất và có chọn lọc để tận dụng tốt hơn các cơ hội từ hội nhập kinh tế khu vực.

TS. Nguyễn Xuân Tùng

Trung tâm Nghiên cứu ASEAN và các vấn đề quốc tế

Viện Nghiên cứu Châu Á – Thái Bình Dương