1. Bối cảnh nâng cấp ATIGA

Trong bối cảnh kinh tế thế giới tiếp tục chịu tác động từ cạnh tranh chiến lược, chủ nghĩa bảo hộ, đứt gãy chuỗi cung ứng và yêu cầu ngày càng cao về phát triển xanh, ASEAN đang đẩy mạnh việc hoàn thiện các nền tảng thể chế nhằm củng cố Cộng đồng Kinh tế ASEAN. Một trong những nội dung nổi bật là tiến trình nâng cấp Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA).

ATIGA là khuôn khổ pháp lý quan trọng điều chỉnh thương mại hàng hóa trong ASEAN, góp phần thúc đẩy tự do hóa thương mại, cắt giảm thuế quan, hài hòa quy tắc xuất xứ và tạo thuận lợi cho lưu chuyển hàng hóa trong khu vực. Tuy nhiên, sau nhiều năm thực thi, bối cảnh thương mại khu vực và toàn cầu đã thay đổi sâu sắc. Các vấn đề mới như thương mại xanh, chuỗi cung ứng bền vững, số hóa thủ tục thương mại, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, cũng như khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài đòi hỏi ATIGA cần được cập nhật để phù hợp hơn với yêu cầu phát triển mới.

Tình hình triển khai AEO

Nguồn: ASEAN (2026), ASEAN For Business Bulletin First Edition, https://asean.org/wp-content/uploads/2026/03/ASEAN-for-Business-Bulletin-First-Edition-2026.pdf

Ngày 26/10/2025, bên lề Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 47 tại Kuala Lumpur, Malaysia, các Bộ trưởng Kinh tế ASEAN đã tổ chức lễ bàn giao Nghị định thư thứ hai sửa đổi ATIGA, dưới sự chứng kiến của các nhà lãnh đạo ASEAN[i]. Nghị định thư này được kỳ vọng sẽ hiện đại hóa khuôn khổ pháp lý của ATIGA, tạo thuận lợi hơn cho thương mại nội khối, phát triển chuỗi cung ứng bền vững, hỗ trợ doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa, đồng thời thúc đẩy thương mại xanh, bao trùm và có khả năng chống chịu cao hơn. Một điểm quan trọng trong ATIGA nâng cấp là quy định về thuận lợi hóa thương mại. Ngày 8/5/2026, Tuyên bố Chủ tịch ASEAN 48 nhấn mạnh việc mở rộng Cơ chế công nhận lẫn nhau về Doanh nghiệp ưu tiên ASEAN (Authorised Economic Operators- AEO) với các đối tác đối thoại, thúc đẩy Hệ thống quá cảnh hải quan ASEAN - ACTS, và đặc biệt là nâng cấp Cơ chế một cửa ASEAN 2.0 (ASEAN Single Window 2.0 - ASW)[ii]. Lộ trình ASW 2.0 được kỳ vọng giúp tăng khả năng kết nối với nền tảng của đối tác bên ngoài, cải thiện trao đổi điện tử chứng từ thương mại, giảm chi phí tuân thủ và nâng cao khả năng liên thông số giữa các cơ quan quản lý trong và ngoài ASEAN.  Điểm đáng chú ý của ATIGA nâng cấp là cách tiếp cận không chỉ dừng ở tự do hóa thương mại truyền thống, mà còn mở rộng sang các vấn đề chất lượng tăng trưởng và năng lực thích ứng của khu vực. Các sửa đổi mới hướng tới tăng cường hiệu quả, tính linh hoạt và khả năng thích ứng của khuôn khổ thương mại ASEAN trước những thay đổi nhanh chóng của môi trường kinh tế khu vực và toàn cầu. Điều này cho thấy ASEAN đang từng bước chuyển từ mô hình hội nhập dựa chủ yếu vào cắt giảm thuế quan sang mô hình hội nhập sâu hơn, chú trọng kết nối chuỗi cung ứng, thuận lợi hóa thương mại, tiêu chuẩn bền vững và năng lực tham gia của doanh nghiệp

2. Ý nghĩa đối với ASEAN

Đối với ASEAN, ý nghĩa quan trọng nhất của ATIGA nâng cấp là củng cố nền tảng cho Cộng đồng Kinh tế ASEAN trong giai đoạn sau năm 2025. Một khuôn khổ thương mại hàng hóa hiện đại hơn sẽ giúp ASEAN tăng cường liên kết nội khối, giảm chi phí giao dịch, rút ngắn thời gian lưu chuyển hàng hóa và nâng cao khả năng phối hợp chính sách giữa các quốc gia thành viên. Bên cạnh đó, ATIGA nâng cấp góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh tập thể của ASEAN. Nếu các quy định về quy tắc xuất xứ, thủ tục chứng nhận, chứng từ điện tử, tiêu chuẩn kỹ thuật và chia sẻ dữ liệu thương mại được cải thiện, ASEAN sẽ có điều kiện củng cố vị thế như một không gian sản xuất - thương mại tích hợp, thay vì chỉ là tập hợp của các thị trường quốc gia riêng lẻ.

Việc thúc đẩy cơ chế AEO trong khuôn khổ ATIGA nâng cấp có ý nghĩa quan trọng đối với thuận lợi hóa thương mại nội khối. Cơ chế này cho phép các doanh nghiệp có mức độ tuân thủ cao, minh bạch và đáng tin cậy trong hoạt động xuất nhập khẩu được hưởng các ưu tiên về thủ tục hải quan, qua đó góp phần rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí giao dịch và nâng cao hiệu quả vận hành của chuỗi cung ứng khu vực

Một điểm đáng chú ý của ATIGA nâng cấp là sự gắn kết ngày càng rõ giữa thương mại, tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Trong bối cảnh các tiêu chuẩn môi trường, phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội ngày càng trở thành điều kiện quan trọng để tiếp cận thị trường quốc tế, ASEAN không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào lợi thế chi phí thấp. ATIGA nâng cấp có thể hỗ trợ khu vực xây dựng năng lực thể chế nhằm giúp doanh nghiệp đáp ứng các yêu cầu mới về thương mại xanh, chuỗi cung ứng bền vững và tiêu chuẩn phát triển có trách nhiệm. Theo nghĩa đó, ATIGA nâng cấp không chỉ phục vụ mục tiêu tăng trưởng thương mại, mà còn đóng góp vào quá trình chuyển đổi mô hình phát triển của ASEAN theo hướng xanh hơn, bao trùm hơn và có khả năng chống chịu tốt hơn.

Có thể thấy, nâng cấp ATIGA không phải là một điều chỉnh kỹ thuật đơn thuần, mà là một bước đi chiến lược trong quá trình ASEAN tái định vị mô hình hội nhập kinh tế. Trong giai đoạn mới, thương mại hàng hóa nội khối không chỉ cần thông suốt hơn, mà còn phải bền vững hơn, số hóa hơn, bao trùm hơn và có khả năng chống chịu tốt hơn trước bất định toàn cầu. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thương mại toàn cầu có xu hướng phân mảnh, các nền kinh tế lớn điều chỉnh chính sách công nghiệp, kiểm soát công nghệ và tái định vị chuỗi cung ứng theo hướng an toàn hơn, gần thị trường hơn và ít phụ thuộc hơn.

3. Ý nghĩa đối với Việt Nam

Trong bối cảnh Việt Nam triển khai Nghị quyết số 59-NQ/TW của Bộ Chính trị về hội nhập quốc tế trong tình hình mới, ATIGA nâng cấp có thể được xem là một khuôn khổ quan trọng giúp Việt Nam chuyển từ tư duy tham gia hội nhập sang chủ động định hình, thực thi và tận dụng hiệu quả các cam kết kinh tế khu vực. Việt Nam là nền kinh tế có độ mở cao, phụ thuộc lớn vào thương mại quốc tế và tham gia ngày càng sâu vào các chuỗi cung ứng khu vực. ASEAN vừa là thị trường xuất nhập khẩu quan trọng, vừa là không gian liên kết sản xuất, đầu tư và logistics có tác động lớn đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.

Một khuôn khổ ATIGA hiện đại hơn sẽ tạo điều kiện thuận lợi để Việt Nam mở rộng thương mại nội khối, nâng cao hiệu quả logistics, giảm chi phí tuân thủ và tăng cường kết nối với các trung tâm sản xuất trong khu vực. Đây là cơ sở quan trọng để Việt Nam không chỉ gia tăng kim ngạch thương mại với ASEAN, mà còn nâng cao chất lượng tham gia vào chuỗi giá trị khu vực.

Bên cạnh đó, ATIGA nâng cấp có thể hỗ trợ Việt Nam trong quá trình chuyển từ vị thế tham gia chuỗi giá trị sang nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị. Nếu các quy định mới thúc đẩy thuận lợi hóa thương mại, số hóa thủ tục, hài hòa tiêu chuẩn và tăng cường minh bạch, doanh nghiệp Việt Nam sẽ có thêm điều kiện để tham gia vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn, đặc biệt trong các ngành như điện tử, dệt may, da giày, nông sản, thủy sản, logistics và công nghiệp hỗ trợ.

ATIGA nâng cấp cũng có ý nghĩa quan trọng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa của Việt Nam. Hiện nay, một trong những hạn chế lớn của khu vực doanh nghiệp này là năng lực tiếp cận thông tin thị trường, hiểu biết về quy tắc xuất xứ, khả năng tuân thủ tiêu chuẩn và năng lực tham gia chuỗi cung ứng khu vực còn hạn chế.

Nếu Việt Nam tận dụng tốt các cơ chế hỗ trợ trong khuôn khổ ATIGA nâng cấp, doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể được hỗ trợ tốt hơn trong chuyển đổi số, tiếp cận thị trường ASEAN, tham gia thương mại điện tử xuyên biên giới và đáp ứng các yêu cầu mới về tiêu chuẩn xanh. Đây là yếu tố quan trọng để lợi ích từ hội nhập kinh tế khu vực được phân bổ rộng hơn, không chỉ tập trung vào các doanh nghiệp lớn hoặc doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Kết luận

Nhìn tổng thể, nâng cấp ATIGA là một bước tiến thể chế quan trọng của ASEAN trong bối cảnh hội nhập kinh tế khu vực bước sang giai đoạn mới. Đối với ASEAN, đây là công cụ nhằm củng cố liên kết nội khối, nâng cao khả năng chống chịu và duy trì vai trò của khu vực trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Đối với Việt Nam, ATIGA nâng cấp mở ra cơ hội mở rộng thương mại, giảm chi phí giao dịch, hỗ trợ doanh nghiệp, thúc đẩy chuyển đổi xanh - số và nâng cao vị thế trong cấu trúc kinh tế khu vực. Vấn đề then chốt trong thời gian tới không chỉ là hoàn tất các cam kết trên văn bản, mà là năng lực thực thi, phối hợp chính sách và chuyển hóa các cam kết đó thành lợi ích cụ thể cho doanh nghiệp, nền kinh tế và người dân.

Chú thích và Tài liệu tham khảo