Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae chủ trì Hội nghị Thượng đỉnh trực tuyến Cộng đồng phát thải ròng bằng 0 châu Á (AZEC) mở rộng. (Ảnh:TTXVN)

Phát biểu tại hội nghị, Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae, quốc gia khởi xướng sáng kiến AZEC đã nhấn mạnh AZEC là nền tảng hợp tác thực tiễn, nhằm hỗ trợ các nước trong khu vực vừa bảo đảm an ninh năng lượng, vừa thực hiện chuyển dịch sang các nguồn năng lượng sạch. Các lĩnh vực ưu tiên bao gồm phát triển năng lượng tái tạo, hydro, amoniac, công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon (CCUS), cũng như nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Các nước thành viên đã trao đổi về việc triển khai các dự án cụ thể trong khuôn khổ AZEC, đặc biệt là huy động tài chính xanh, chuyển giao công nghệ và phát triển nguồn nhân lực.

Khác với các cơ chế toàn cầu về khí hậu thiên về ràng buộc mục tiêu, AZEC do Nhật Bản khởi xướng theo đuổi cách tiếp cận thực dụng và linh hoạt hơn. Thay vì áp đặt một lộ trình cứng nhắc, sáng kiến AZEC nhấn mạnh “đa dạng con đường chuyển đổi”, cho phép các quốc gia lựa chọn giải pháp phù hợp với điều kiện phát triển, cơ cấu năng lượng và năng lực công nghệ của mình. Đây là điểm then chốt giúp AZEC nhận được sự hưởng ứng rộng rãi từ các nền kinh tế đang phát triển ở Đông Nam Á.

Tuy nhiên, chính sự linh hoạt đó cũng đặt ra không ít tranh luận. Trong khi các nước phát triển thúc đẩy nhanh quá trình phi carbon hóa, nhiều quốc gia trong khu vực vẫn phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch để bảo đảm an ninh năng lượng. Việc AZEC bao gồm cả các giải pháp “chuyển tiếp” như LNG, amoniac hay công nghệ thu giữ carbon (CCUS) phản ánh một thực tế là quá trình chuyển đổi năng lượng tại châu Á không thể diễn ra theo mô hình “một bước nhảy vọt”, mà cần một lộ trình mang tính giai đoạn, nhiều tầng nấc nhằm bảo đảm cân bằng giữa mục tiêu môi trường và ổn định kinh tế - xã hội.

Tại Hội nghị, Thủ tướng Takaichi Sanae đã công bố Nhật Bản quyết định dành gói tài chính 10 tỷ USD để hỗ trợ đa dạng hoá nguồn cung năng lượng cho các nước châu Á, tập trung vào các biện pháp ứng phó khẩn cấp như mua sắm vật tư và duy trì chuỗi cung ứng, tăng cường khả năng phục hồi kinh tế và năng lượng trong dài hạn. Thủ tướng Takaichi Sanae cũng đề xuất nâng cấp sáng kiến AZEC lên AZEC 2.0 nhằm bảo đảm an ninh năng lượng và gia tăng tính tự cường của các nền kinh tế châu Á.

Hội nghị Thượng đỉnh 2026 cho thấy rõ hơn vai trò của AZEC như một nền tảng kết nối lợi ích. Đối với Nhật Bản, đây là cơ hội thúc đẩy xuất khẩu công nghệ xanh, mở rộng ảnh hưởng kinh tế chiến lược trong khu vực. Đối với các nước ASEAN, AZEC mang lại nguồn lực quan trọng về tài chính, công nghệ và kinh nghiệm quản lý để phục vụ quá trình chuyển đổi năng lượng. Sự gặp gỡ lợi ích này là yếu tố then chốt bảo đảm tính bền vững của sáng kiến. Tuy vậy, thách thức lớn nhất của AZEC vẫn nằm ở khâu triển khai. Những cam kết chính trị chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành các dự án cụ thể với cơ chế tài chính minh bạch và khả thi. Trong bối cảnh nhu cầu đầu tư cho chuyển đổi năng lượng tại châu Á được ước tính lên tới hàng nghìn tỷ USD, việc huy động khu vực tư nhân, các tổ chức tài chính quốc tế và xây dựng thị trường carbon hiệu quả sẽ là điều kiện tiên quyết.

Nhìn rộng hơn, AZEC không chỉ là câu chuyện về năng lượng, mà còn là phép thử đối với mô hình hợp tác khu vực trong một thế giới phân mảnh. Nếu thành công, AZEC có thể trở thành hình mẫu cho cách tiếp cận “thực dụng - linh hoạt - bao trùm” trong giải quyết các vấn đề toàn cầu. Ngược lại, nếu thiếu cơ chế ràng buộc và giám sát hiệu quả, sáng kiến này có nguy cơ dừng lại ở mức độ cam kết chính trị.

Hội nghị Cấp cao AZEC 2026 vì vậy mang ý nghĩa vượt ra ngoài một sự kiện ngoại giao thông thường. Nó phản ánh nỗ lực của châu Á trong việc chủ động định hình con đường phát triển xanh của riêng mình - một con đường không sao chép mà được điều chỉnh phù hợp với đặc thù khu vực. Vấn đề còn lại không phải là “có chuyển đổi hay không” mà là “chuyển đổi như thế nào” để vừa bền vững, vừa khả thi và AZEC đang là một trong những câu trả lời đáng chú ý nhất hiện nay.

ThS. Lê Hoàng Anh

Trung tâm Nghiên cứu ASEAN và các vấn đề quốc tế