Đối thoại văn minh từ không gian Lan Thương – Mê Kông

Từ ngày 25 đến 27/9/2026, tại Đại Lý, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc, Hội thảo “Trăng sáng Lan Thương – Mê Kông: Đối thoại văn minh lưu vực sông Lan Thương – Mê Kông” đã quy tụ các chuyên gia, học giả đến từ Trung Quốc và một số quốc gia trong khu vực Mê Kông, trong đó có Việt Nam, Thái Lan và Indonesia,.. TS. Trần Thị Thủy- Viện Nghiên cứu Châu Á – Thái Bình Dương, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tham dự và đã cùng trao đổi với các đại biểu về vai trò của văn hóa phi vật thể, lễ hội, nghệ thuật và tri thức bản địa trong thúc đẩy đối thoại liên văn hóa và tăng cường kết nối giữa các cộng đồng trong khu vực.

Ảnh: TS. Trần Thị Thuỷ tham dự và phát biểu tại Hội thảo

     Không chỉ dừng lại ở việc trao đổi học thuật, chương trình còn tạo điều kiện để các đại biểu khảo sát một số bảo tàng, làng truyền thống và không gian văn hóa tại Đại Lý, trong đó có bảo tàng nhuộm chàm của dân tộc Bạch, bảo tàng nghệ thuật trang khắc gỗ Giả Mã và làng Hỷ Châu. Những khảo sát thực địa này giúp làm rõ hơn cách các giá trị văn hóa được bảo tồn, chuyển hóa và đưa vào đời sống đương đại.

Một trong những vấn đề nổi bật xuyên suốt Hội thảo là câu hỏi: làm thế nào để di sản không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực cho phát triển địa phương, tạo sinh kế cho cộng đồng và hình thành những sản phẩm sáng tạo mới? Các tham luận từ Trung Quốc và Thái Lan đã đưa ra nhiều cách tiếp cận đáng chú ý.

Khi “bảo tàng” trở thành một không gian sống

Một trong những mô hình thu hút sự quan tâm tại Hội thảo là dự án “Bảo tàng Nghệ thuật Sống” ven hồ Nhĩ Hải, Đại Lý.v.v. Hành lang sinh thái Nhĩ Hải dài hơn 40 km, nơi tập trung nhiều làng cổ truyền thống, đang đứng trước bài toán làm thế nào để phát triển du lịch và hạ tầng hiện đại mà không làm mất đi giá trị cảnh quan và bản sắc của không gian làng quê. Trong bối cảnh đó, mô hình “Bảo tàng Mỹ thuật Sống” được xây dựng trên triết lý “Nghệ thuật ở trong làng”.[1] Không gian nghệ thuật không còn bị giới hạn trong một công trình bảo tàng khép kín, mà được mở rộng vào chính cộng đồng, để người dân địa phương, cư dân mới, du khách và học sinh cùng tham gia.

Mô hình được tổ chức theo ba cấp độ: một không gian trung tâm làm nơi nghiên cứu, lưu trữ và sáng tác; không gian nghệ thuật ngoài trời ven hồ; và các trạm dừng chủ đề được bố trí trong các làng dọc hành lang. Cách tiếp cận này đáng chú ý ở chỗ nó đặt nghệ thuật vào trong đời sống thay vì tách nghệ thuật khỏi đời sống. Làng quê không chỉ là “bối cảnh” để du khách tham quan mà trở thành một phần của trải nghiệm văn hóa. Đáng chú ý hơn, mô hình cũng tìm cách giải quyết bài toán tài chính thông qua việc xây dựng các sản phẩm trải nghiệm. Chương trình “Làm nghệ sĩ một ngày” cho phép du khách trực tiếp tham gia hoạt động sáng tạo, đồng thời tạo nguồn thu phục vụ vận hành. Theo đó, bảo tồn và khai thác du lịch không nhất thiết phải là hai mục tiêu đối lập, nếu được thiết kế trong một mô hình phù hợp.

Đây là một gợi mở có ý nghĩa đối với Việt Nam, nơi nhiều làng cổ, làng nghề, đô thị di sản và không gian cảnh quan đang đứng trước sức ép của đô thị hóa và phát triển du lịch.

Từ nông nghiệp, sông nước đến kinh tế sáng tạo

Một nội dung đáng chú ý khác tại Hội thảo là mô hình bảo tồn di sản văn hóa Amphawa của Thái Lan gắn với cách tiếp cận “Kinh tế vừa đủ” (Sufficiency Economy).[2] Mô hình này xuất phát từ quan niệm “Ag-culture”, theo đó nông nghiệp không chỉ là một hoạt động sản xuất mà còn là nền tảng của văn hóa, lối sống và tri thức cộng đồng. Tại Amphawa, việc bảo tồn không gian văn hóa ven sông Maeklong được gắn với duy trì chợ nổi truyền thống, lối sống sông nước và phát triển sinh kế tại chỗ.

Điểm đặc biệt của mô hình là cách nhìn vào toàn bộ hệ sinh thái tài nguyên địa phương, thay vì chỉ khai thác một sản phẩm đơn lẻ. Cây dừa, chẳng hạn, được khai thác đa chức năng: từ thực phẩm, đồ thủ công, vật liệu, nhạc cụ đến các sản phẩm phục vụ nghệ thuật và du lịch. Từ đó, mô hình này hình thành chuỗi giá trị liên kết giữa nông nghiệp, sản phẩm thủ công, ẩm thực và trải nghiệm du lịch. Đây là một cách tiếp cận đáng suy nghĩ đối với Việt Nam, đặc biệt tại các vùng có nền văn hóa sông nước và nông nghiệp lâu đời như Đồng bằng sông Cửu Long và Đồng bằng sông Hồng của Việt Nam. Thay vì chỉ coi nông nghiệp là khu vực cung cấp nguyên liệu, có thể nhìn nông nghiệp, cảnh quan, tri thức bản địa, lễ hội và ẩm thực như những thành tố của một hệ sinh thái kinh tế sáng tạo. Theo đó, một sản phẩm nông nghiệp có thể được phát triển thành sản phẩm ẩm thực, quà tặng, sản phẩm thủ công, thiết kế, câu chuyện văn hóa và trải nghiệm du lịch. Giá trị kinh tế vì thế không chỉ nằm ở sản phẩm ban đầu mà được gia tăng qua nhiều tầng sáng tạo.

Đưa thiết kế đương đại vào làng nghề

Một mô hình khác được chia sẻ tại Hội thảo đến từ Giáo sư ShawHong Ser – Đại học Chulalongkorn, tập trung vào đồng sáng tạo văn hóa và thiết kế bản địa tại Chiang Mai (Thái Lan).[3]

Điểm xuất phát của mô hình là xây dựng lòng tin với cộng đồng. Các nhà thiết kế và chuyên gia bên ngoài không áp đặt ngay những ý tưởng mới, mà dành thời gian tìm hiểu lịch sử, tín ngưỡng, phong tục và tri thức của cộng đồng địa phương. Trên nền tảng đó, kỹ nghệ truyền thống được kết hợp với ngôn ngữ thiết kế đương đại. Các hoa văn dệt truyền thống của người Karen được kết hợp với những cách biểu đạt mới để tạo ra sản phẩm phù hợp với thị hiếu của thế hệ trẻ. Tri thức bản địa về tre cũng được kết hợp với tư duy thiết kế để tạo ra những sản phẩm thủ công đa chức năng có khả năng thương mại hóa trên thị trường.

Điều đáng chú ý là mục tiêu cuối cùng không chỉ là tạo ra một sản phẩm đẹp hơn hay bán được nhiều hơn. Mô hình này hướng tới việc tạo ra sinh kế bền vững tại chỗ, đồng thời nâng cao vai trò của phụ nữ, người cao tuổi và những người đang trực tiếp nắm giữ tri thức truyền thống.

Đây là một vấn đề đặc biệt quan trọng đối với quá trình phát triển công nghiệp văn hóa ở Việt Nam. Khi đưa thiết kế, công nghệ và thị trường vào các làng nghề, điều cần tránh là biến cộng đồng thành “nguồn nguyên liệu văn hóa” cho các sản phẩm được thiết kế hoàn toàn từ bên ngoài. Ngược lại, người dân cần trở thành chủ thể của quá trình sáng tạo và hưởng lợi từ giá trị mới được tạo ra trên nền tảng di sản của chính họ.

Ảnh: Các chuyên gia, sinh viên các nước Lan Thương – Mê Kông tham dự hội thảo

Gợi mở đối với Việt Nam

Từ những trao đổi tại Hội thảo và khảo sát thực tế tại Đại Lý, có thể rút ra ba nhóm gợi mở đối với Việt Nam.

Một là, phát triển “bảo tàng sống” và không gian văn hóa cộng đồng

Việt Nam có thể nghiên cứu áp dụng mô hình bảo tàng mở tại một số hành lang du lịch cảnh quan, đô thị di sản, làng cổ và làng nghề. Thay vì chỉ xây dựng các thiết chế văn hóa theo mô hình “bảo tàng hộp”, có thể hình thành mạng lưới không gian gồm trung tâm nghiên cứu – sáng tác, không gian nghệ thuật ngoài trời và các điểm trải nghiệm ngay trong cộng đồng. Cách tiếp cận này vừa tạo ra sản phẩm du lịch mới, vừa góp phần giải quyết mối quan hệ giữa bảo tồn cảnh quan truyền thống với nhu cầu phát triển hiện đại. Đặc biệt, cần nghiên cứu các cơ chế để những không gian này có thể từng bước tự chủ về tài chính thông qua các chương trình trải nghiệm văn hóa, nghệ thuật và giáo dục. Mục tiêu không phải thương mại hóa di sản bằng mọi giá, mà là tạo ra một cơ chế kinh tế đủ để duy trì hoạt động bảo tồn và sáng tạo lâu dài.

Hai là, xây dựng chuỗi giá trị kinh tế sáng tạo từ nông nghiệp và di sản sông nước.

Từ bài học Amphawa, Việt Nam có thể nghiên cứu phát triển các chuỗi giá trị liên kết giữa nông nghiệp – ẩm thực – thủ công – du lịch trải nghiệm. Các nguồn tài nguyên đặc trưng như tre, dừa, sen, lúa, trà và nhiều sản vật địa phương có thể được tiếp cận theo hướng đa chức năng, tạo ra các sản phẩm văn hóa và sáng tạo mới. Quan trọng hơn, phát triển kinh tế sáng tạo từ di sản cần bảo đảm sự tham gia và chia sẻ lợi ích với cộng đồng địa phương, tránh tình trạng giá trị kinh tế tập trung chủ yếu vào các chủ thể bên ngoài trong khi cộng đồng – những người lưu giữ và tái tạo di sản – lại hưởng lợi hạn chế.

Ba là, thúc đẩy đồng sáng tạo giữa cộng đồng, nhà trường, chuyên gia và doanh nghiệp

Phát triển sản phẩm văn hóa từ di sản không thể chỉ dựa vào một chủ thể. Các trường đại học, viện nghiên cứu, nhà thiết kế, doanh nghiệp và chính quyền địa phương cần cùng tham gia với cộng đồng trong một quá trình dài hạn. Trong đó, nguyên tắc quan trọng là hiểu trước khi sáng tạo, đồng sáng tạo thay vì áp đặt và trao quyền thay vì thay thế cộng đồng. Các sản phẩm mới cần giữ được dấu ấn văn hóa bản địa nhưng đồng thời có khả năng đáp ứng nhu cầu của thị trường đương đại. Các tuần lễ thiết kế, triển lãm, không gian sáng tạo và các nền tảng thị trường quốc tế có thể trở thành kênh đưa sản phẩm làng nghề và di sản địa phương tiếp cận công chúng rộng hơn.

Di sản không chỉ để bảo tồn, mà còn để kiến tạo tương lai

Những trao đổi tại Đối thoại văn minh Lan Thương – Mê Kông cho thấy một xu hướng đáng chú ý trong tư duy phát triển văn hóa ở khu vực: chuyển từ tư duy bảo tồn đơn thuần sang tư duy phát triển dựa trên di sản. Trong cách tiếp cận này, di sản không phải là một “vật thể bất biến” cần được bảo vệ khỏi mọi thay đổi. Di sản có thể tiếp tục sống trong đời sống đương đại thông qua sáng tạo, thiết kế, du lịch, giáo dục và các hoạt động kinh tế mới – với điều kiện cộng đồng vẫn giữ vai trò chủ thể. Đối với Việt Nam, đây có thể là một hướng tiếp cận quan trọng trong quá trình phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch văn hóa và nông thôn sáng tạo. Những giá trị đặc sắc của các làng nghề, lễ hội, tri thức bản địa, văn hóa sông nước và sản phẩm nông nghiệp hoàn toàn có thể được chuyển hóa thành những sản phẩm và trải nghiệm mới có giá trị cao hơn.

Vấn đề cốt lõi không phải là “khai thác di sản được bao nhiêu”, mà là “làm thế nào để mỗi giá trị được tạo ra từ di sản đồng thời quay trở lại nuôi dưỡng cộng đồng và làm cho di sản tiếp tục sống”.

Đó cũng là một trong những ý nghĩa quan trọng của các cuộc đối thoại văn minh trong không gian Lan Thương – Mê Kông: từ những tương đồng về văn hóa và lịch sử, các quốc gia trong khu vực có thể cùng tìm kiếm những phương thức mới để bảo tồn di sản, thúc đẩy sáng tạo, tăng cường giao lưu và tạo dựng những mô hình phát triển bền vững dựa trên chính nguồn lực văn hóa của cộng đồng.

Tổng hợp&Biên tập: Trần Thuỷ

Ảnh: Liu Yi Zhou