1. Từ “ngoài rìa” trở thành một cấu phần của văn học Trung Quốc

Với khoảng 35 triệu tác giả, hơn 33 triệu tác phẩm và 525 triệu độc giả, văn học mạng đã hình thành một không gian công chúng văn học mới, đủ lớn để tác động trực tiếp đến thị hiếu, phương thức đọc và cơ chế sản xuất văn học.(1) Ý nghĩa căn bản của quá trình này không nằm ở quy mô mà ở sự thay đổi cấu trúc: Internet không còn chỉ là phương tiện truyền tải mà đã tham gia vào toàn bộ chu trình sáng tác - tiếp nhận - phân phối - đánh giá tác phẩm. Văn học mạng đã góp phần tái cấu trúc quan hệ giữa tác giả, độc giả và thiết chế văn học. Công chúng không còn chỉ là người tiếp nhận mà trở thành một thành tố của quá trình hình thành giá trị; tác giả ngoài hệ thống truyền thống có cơ hội trực tiếp tiếp cận thị trường; nền tảng số trở thành một thiết chế mới có khả năng tổ chức và phân phối đời sống văn học. Điều này chứng tỏ văn học mạng không chỉ bổ sung một phương thức sáng tác mới mà làm thay đổi chủ thể, không gian và cơ chế vận hành của văn học đương đại. Khái niệm “đại chúng mới” được hiểu không chỉ là “nhiều người đọc hơn”, mà là một hình thức văn học trong đó công chúng tham gia ngày càng sâu vào quá trình sản xuất và lưu thông giá trị.

Phó Hiệu trưởng Đại học Sơn Đông, Hoàng Phát Hữu, cho rằng trong thời đại Internet, hành vi và phương thức đọc của độc giả đã chuyển từ cảm nhận thị giác đơn nhất sang sự vận dụng tổng hợp nhiều phương thức; về tổng thể, từ giải đọc tĩnh tại sang tham gia năng động. Sự tương tác giữa tác giả và độc giả diễn ra kịp thời và theo hai chiều. Đồng thời, ranh giới giữa độc giả và tác giả cũng không còn rõ rệt; sự dung hợp vai trò đã trở thành một hiện tượng nổi bật trong hoạt động sản xuất văn học của thời đại số.(2)

2. “Từ lưu lượng đến tinh phẩm”

Đây là chuyển biến quan trọng nhất của giai đoạn hiện nay. Cơ chế “viral” từng là động lực mở rộng thị trường, nhưng sự phụ thuộc quá mức vào lưu lượng tương tác dễ dẫn đến công thức hóa sáng tác, lặp lại mô-típ, kéo dài tình tiết và tối ưu hóa tác phẩm theo phản ứng tức thời của độc giả. Khi đó, lượt đọc có nguy cơ thay thế giá trị văn học. “Tinh phẩm” được hiểu như một quá trình điều chỉnh logic phát triển của văn học mạng: Từ việc tạo ra tác phẩm “lượng đọc nhiều” sang tạo ra tác phẩm có sức sống lâu dài. Tuy nhiên, Trung Quốc không chủ trương đưa văn học mạng trở lại mô hình “văn học tinh hoa” đối lập với đại chúng, mà mục tiêu là nâng chất lượng ngay trong lòng văn học đại chúng: Tác phẩm vẫn phải có sức hấp dẫn và khả năng tiếp cận số đông, nhưng đồng thời phải vượt qua sự lệ thuộc vào thị hiếu tức thời. Thực chất, đây là nỗ lực giải quyết mâu thuẫn giữa thị trường và giá trị văn học, biến lưu lượng từ mục tiêu cuối cùng thành nguồn lực để tạo ra giá trị văn hóa dài hạn.

3. Mở rộng biên độ thẩm mỹ và tái sinh văn hóa truyền thống

Sự trưởng thành của văn học mạng còn thể hiện ở nỗ lực vượt khỏi công thức giải trí đơn thuần. Từ các dạng tự sự dựa trên khoái cảm đọc nhanh, văn học mạng bắt đầu hướng tới sự kết hợp giữa giải trí và phản tư, giữa nhu cầu thỏa mãn tâm lý và khả năng nhận thức đời sống. Điều này mở ra khả năng thu hẹp khoảng cách vốn tồn tại giữa văn học đại chúng và văn học có tính tư tưởng. Đồng thời, văn học mạng đang trở thành một phương thức quan trọng để tái mã hóa văn hóa truyền thống trong môi trường số. Giá trị không nằm ở việc đưa thần thoại, lịch sử hay truyền thuyết vào tác phẩm như những dấu hiệu bản sắc, mà ở khả năng biến chúng thành cấu trúc của thế giới nghệ thuật, nhân vật, xung đột và hệ giá trị mới. Nhờ đó, truyền thống không chỉ được bảo tồn mà được chuyển hóa thành nguồn lực sáng tạo của văn hóa đương đại. Nhà nghiên cứu Bạch Diệp, Viện Văn học thuộc Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc, cho rằng trong quá trình phát triển, văn học mạng đã phá vỡ ranh giới giữa văn học tinh hoa và văn học thông tục, giữa văn học và nghệ thuật, qua đó làm cho nội dung của văn nghệ đại chúng mới trở nên phong phú hơn, đồng thời mở ra nhiều khả năng hơn về xu hướng phát triển.(4)

Có thể nói, văn học mạng đã trở thành cầu nối giữa ký ức văn hóa và trí tưởng tượng hiện đại, giúp truyền thống tiếp tục sản sinh ý nghĩa trong đời sống của thế hệ độc giả số. Nếu xu hướng này phát triển, văn học mạng có thể trở thành một trong những không gian quan trọng nhất để văn học Trung Quốc thực hiện quá trình hiện đại hóa và tái tạo truyền thống bằng phương thức số.

4. Chuyển từ sản phẩm văn học thành cốt lõi của hệ sinh thái văn hóa - IP

Sự phát triển của IP làm thay đổi căn bản phạm vi giá trị của tác phẩm. Một tiểu thuyết mạng không còn kết thúc giá trị ở văn bản mà có thể trở thành nguồn gốc của hoạt hình, điện ảnh, trò chơi, truyện tranh, sách nói và các sản phẩm văn hóa khác. Văn học vì thế trở thành điểm khởi đầu của chuỗi sản xuất nội dung, thay vì chỉ là sản phẩm cuối cùng của hoạt động sáng tác, hình thành một mô hình liên kết: Tác giả - nền tảng - độc giả - tinh phẩm - IP - công nghiệp văn hóa - quốc tế hóa.(5) Ý nghĩa lớn nhất của mô hình này không phải ở khả năng thương mại hóa tác phẩm mà ở việc văn học được đặt vào trung tâm của một hệ sinh thái văn hóa rộng hơn, qua đó kéo dài vòng đời và mở rộng phạm vi ảnh hưởng của tác phẩm. Tuy nhiên, nó cũng có nguy cơ bị biến thành nguyên liệu cho công nghiệp giải trí.

Từ những kinh nghiệm phát triển văn học mạng của Trung Quốc những năm gần đây cho thấy để phát triển công nghiệp văn hóa nói chung và văn học mạng nói riêng, Việt Nam không nên sao chép mô hình theo quy mô thị trường, mà cần học cách xây dựng hệ sinh thái để phát hiện, nuôi dưỡng và chuyển hóa tác phẩm có giá trị thành tài sản văn hóa có vòng đời dài; cần đưa văn học mạng vào phạm vi nghiên cứu nghiêm túc của văn học đương đại; xây dựng cơ chế chuyển “lượng tương tác” thành “giá trị”. Lượt đọc tương tác có thể là công cụ phát hiện thị hiếu, nhưng không nên trở thành tiêu chuẩn duy nhất để xác lập giá trị văn học; hình thành liên kết giữa văn học – xuất bản – nền tảng số – điện ảnh – hoạt hình – trò chơi – thị trường quốc tế. Một tác phẩm văn học mạng chỉ có giá trị trong phạm vi lượt đọc sẽ có vòng đời ngắn; một tác phẩm có khả năng phát triển thành thế giới tự sự và IP sẽ tạo ra ảnh hưởng văn hóa rộng hơn./.

Đào Lưu tổng hợp

⁽¹⁾ 中国网络文学作品总量超3300万部, https://app.xinhuanet.com/news/article.html?articleId=20260730297fba0c79774f65ae90590c1d776944

(2) 从“爆款”走向“精品”的新时代网络文学https://www.cssn.cn/skgz/bwyc/202608/t20260804_6062128.shtml

(4) 刘鹏波: 展现网络文学大众共创、开放共享的蓬勃生机, https://wyb.chinawriter.com.cn/content/202607/31/content84772.html

(5) 刘鹏波: 展现网络文学大众共创、开放共享的蓬勃生机, https://wyb.chinawriter.com.cn/content/202607/31/content84772.html