Tham dự hội thảo có TS. Trần Hoàng Long, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Châu Á – Thái Bình Dương, chủ trì hội thảo; PGS.TS. Phạm Hồng Thái, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đông Bắc Á; các thành viên thực hiện nhiệm vụ; cùng nhiều chuyên gia, nhà nghiên cứu trong và ngoài Viện và sinh viên Học viện Ngoại giao.

Phát biểu khai mạc, TS. Trần Hoàng Long nhấn mạnh chủ đề của hội thảo có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh Nhật Bản đã trở thành một quốc gia siêu già hóa. Cộng đồng nông thôn Nhật Bản giữ vai trò quan trọng như một thiết chế kinh tế – xã hội, góp phần bảo đảm sinh kế và gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống. Phó Viện trưởng đề nghị các tham luận tập trung làm rõ những yếu tố tác động, các giải pháp duy trì và phát triển cộng đồng nông thôn Nhật Bản, từ đó rút ra những kinh nghiệm tham khảo cho Việt Nam trong quá trình hiện đại hóa, hội nhập và xây dựng nông thôn mới.

Phát biểu đề dẫn, TS. Ngô Hương Lan cho rằng Nhật Bản là một trường hợp điển hình đang phải đối mặt với những thách thức sâu sắc trong phát triển nông thôn. Cùng với xu hướng lao động di cư ra thành thị, nhiều vùng nông thôn Nhật Bản rơi vào tình trạng suy giảm dân số nghiêm trọng, gặp khó khăn trong duy trì các dịch vụ xã hội thiết yếu; một số địa phương thậm chí đứng trước nguy cơ biến mất. Trước thực trạng đó, Chính phủ Nhật Bản đã triển khai nhiều chính sách thúc đẩy phát triển nông thôn và tái sinh cộng đồng địa phương. Kinh nghiệm của Nhật Bản có giá trị tham khảo đối với Việt Nam trong quá trình hoạch định và thực thi chính sách phát triển nông thôn.

Hội thảo nhận được 7 bài tham luận, trong đó 4 tham luận được lựa chọn trình bày. Các báo cáo tập trung phân tích những yếu tố nội lực và ngoại lực trong phát triển cộng đồng nông thôn Nhật Bản; thực trạng và những vấn đề đặt ra đối với cộng đồng nông thôn Việt Nam; đồng thời giới thiệu kết quả khảo sát thực tế về kinh nghiệm phát triển cộng đồng tại bán đảo Noto, Nhật Bản.

Báo cáo thứ nhất, “Các yếu tố nội lực trong phát triển cộng đồng nông thôn Nhật Bản”, do NCS. Nguyễn Lê Thy Thương trình bày, khái quát tám đặc điểm nổi bật của cộng đồng nông thôn Nhật Bản: mức độ già hóa dân số cao; ý thức cộng đồng và mối quan hệ với thiên nhiên được coi trọng; quy mô trang trại nhỏ nhưng năng suất cao; hợp tác xã nông nghiệp phát triển; bản sắc văn hóa địa phương được bảo tồn; chính quyền địa phương có ảnh hưởng lớn; nông thôn không chỉ là nơi sản xuất mà còn là không gian văn hóa. Trên cơ sở đó, tác giả phân tích các yếu tố nội lực về điều kiện tự nhiên, dân cư, kinh tế, văn hóa – tôn giáo, tổ chức xã hội và liên kết cộng đồng. Báo cáo nhấn mạnh rằng ngoại lực chỉ phát huy hiệu quả khi kết hợp với năng lực tổ chức và vốn xã hội nội sinh của từng cộng đồng.

Báo cáo thứ hai, “Các yếu tố ngoại lực trong phát triển cộng đồng nông thôn Nhật Bản”, do TS. Ngô Hương Lan trình bày, tập trung vào bốn nội dung: khái niệm và vai trò của ngoại lực trong phát triển cộng đồng; sáu nhóm yếu tố ngoại lực gồm Nhà nước, các chủ thể bên ngoài, trường đại học, tổ chức phi lợi nhuận (NPO), doanh nghiệp và dòng người di cư; đặc trưng của mô hình Nhật Bản trong sự tương tác giữa ngoại lực và nội lực; cùng một số gợi ý chính sách cho Việt Nam. Báo cáo khẳng định ngoại lực chỉ thực sự có ý nghĩa khi được cộng đồng tiếp nhận, chuyển hóa và phát huy thành nội lực. Từ kinh nghiệm Nhật Bản, Việt Nam có thể tăng cường mô hình phát triển lấy cộng đồng làm trung tâm, đồng thời huy động hiệu quả nguồn lực từ Nhà nước, trường đại học, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và những người trẻ trở về địa phương.

Báo cáo thứ ba, “Cộng đồng nông thôn Việt Nam – Thực trạng và những vấn đề đặt ra”, do ThS. Nguyễn Quang Tuấn, Viện Xã hội học và Tâm lý học, trình bày, tập trung vào ba nội dung chính. Trước hết, báo cáo khái quát thực trạng cộng đồng nông thôn Việt Nam trên các phương diện cơ sở hạ tầng, giáo dục, y tế, dân số, lao động, đời sống văn hóa và biến đổi xã hội. Tiếp đó, tác giả phân tích những vấn đề đặt ra như chất lượng nguồn nhân lực, biến đổi khí hậu và môi trường, suy giảm vốn xã hội, di cư lao động và sinh kế thiếu bền vững. Báo cáo cho rằng phát triển cộng đồng nông thôn trong giai đoạn mới cần chuyển từ mục tiêu khắc phục thiếu hụt nguồn lực sang nâng cao chất lượng phát triển, lấy con người và cộng đồng làm trung tâm, phát huy nguồn lực nội sinh, nâng cao năng lực thích ứng và đổi mới quản trị, hướng tới phát triển bền vững đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Báo cáo thứ tư, “Phát triển cộng đồng nông thôn trong bối cảnh suy giảm dân số ở Nhật Bản: Kinh nghiệm từ bán đảo Noto”, do TS. Đặng Thị Việt Phương, Viện Xã hội học và Tâm lý học, trình bày. Báo cáo chỉ ra rằng tại nhiều vùng nông thôn Nhật Bản, suy giảm dân số tạo ra đồng thời sáu sức ép: thiếu hụt lao động, thị trường thu hẹp, trường học sáp nhập, tuyến giao thông bị cắt giảm, dịch vụ chăm sóc suy yếu và năng lực tự quản giảm sút. Bán đảo Noto ở phía bắc tỉnh Ishikawa là trường hợp đáng chú ý khi nguồn tài sản sinh thái – văn hóa phong phú tồn tại song song với những bất lợi về dân số. Trường hợp Noto cho thấy phát triển cộng đồng trong xã hội suy giảm dân số không chỉ được đo bằng khả năng khôi phục quy mô dân số, mà còn ở khả năng duy trì các chức năng thiết yếu, tạo sinh kế phù hợp, bảo vệ cảnh quan sống và giữ quyền lựa chọn tương lai của cộng đồng. Mạng lưới Hệ thống Di sản nông nghiệp quan trọng toàn cầu (GIAHS), du lịch nông hộ, quan hệ hợp tác với các trường đại học và tổ chức trung gian tại Noto đã tạo ra nguồn lực mà các khoản trợ cấp đơn lẻ khó có thể mang lại.

Các tham luận nhận được nhiều ý kiến trao đổi, thảo luận của các đại biểu và nhà nghiên cứu tham dự hội thảo. PGS.TS. Phạm Hồng Thái đề nghị phân biệt rõ các khái niệm “nông thôn Nhật Bản”, “cộng đồng nông thôn Nhật Bản” và “phát triển cộng đồng nông thôn Nhật Bản”; đồng thời tiếp cận các yếu tố theo chức năng, đánh giá tác động tích cực và tiêu cực, làm cơ sở đối chiếu với Việt Nam. TS. Trần Thị Thủy, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc, nhận định những vấn đề của cộng đồng nông thôn không chỉ đặt ra đối với Nhật Bản mà còn mang tính toàn cầu. Bà giới thiệu chương trình “Phát triển bền vững và sáng tạo” do Viện Nghiên cứu Châu Á – Thái Bình Dương phối hợp với Đại học Bắc Kinh triển khai thí điểm tại xã Vân Đình, Hà Nội, hướng tới xây dựng hệ sinh thái sáng tạo cho khu vực nông thôn, trong đó cộng đồng là chủ thể trung tâm. ThS. Vũ Thị Duyên, Trung tâm Nghiên cứu Hàn Quốc, chia sẻ kinh nghiệm tham gia một lễ hội nghệ thuật gắn với phục hồi địa phương tại vùng biển đảo Nhật Bản, qua đó gợi ý nhiệm vụ nghiên cứu bổ sung yếu tố quốc tế trong phát triển cộng đồng nông thôn.

Phát biểu bế mạc, TS. Trần Hoàng Long trân trọng cảm ơn các đại biểu, nhà khoa học và chuyên gia đã tham dự, chia sẻ nhiều ý kiến thiết thực; đồng thời đánh giá cao chất lượng các tham luận và đề nghị nhóm nghiên cứu nghiêm túc tiếp thu các ý kiến góp ý để tiếp tục hoàn thiện báo cáo tổng kết của nhiệm vụ.

ThS. Vũ Thị Phương Hoa

Trung tâm Nghiên cứu Nhật Bản