Ngày 23/10/2026, tại Thành phố Hồ Chí Minh, Viện Nghiên cứu Châu Á - Thái Bình Dương phối hợp với Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức hội thảo khoa học “Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số: Kinh nghiệm của Nhật Bản và bài học cho Việt Nam”.

Hội thảo nằm trong khuôn khổ nhiệm vụ khoa học cấp Bộ “Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số ở Nhật Bản, Hàn Quốc” do TS. Đỗ Thị Ánh, Viện Nghiên cứu Châu Á – Thái Bình Dương làm chủ nhiệm. Nhiệm vụ thuộc Chương trình khoa học và công nghệ trọng điểm cấp Bộ “Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và bài học kinh nghiệm cho công cuộc đổi mới đất nước trong kỷ nguyên mới”.

Tham dự hội thảo có TS. Đặng Xuân Thanh - nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Chủ nhiệm Chương trình; GS.TS. Nguyễn Vũ Tùng - nguyên Giám đốc Học viện Ngoại giao; TS. Nguyễn Tăng Nghị - Trưởng khoa Lịch sử và Quan hệ quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh; TS. Trần Hoàng Long - Học viện Ngoại giao; TS. Ngô Hương Lan - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Nhật Bản, Viện Nghiên cứu Châu Á - Thái Bình Dương; TS. Đỗ Thị Ánh - Chủ nhiệm nhiệm vụ. 

 Hội thảo còn có sự tham dự của đông đảo giảng viên, nhà khoa học đến từ các trường đại học, viện nghiên cứu ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam, cùng sinh viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.

Phát biểu đề dẫn hội thảo, TS. Trần Hoàng Long nhấn mạnh ý nghĩa của việc nghiên cứu những biến đổi của nền kinh tế Nhật Bản trong quá trình số hóa, đặc biệt là những thay đổi về tổ chức sản xuất, quan hệ sở hữu và phương thức tích lũy trong bối cảnh dữ liệu và công nghệ số ngày càng giữ vai trò quan trọng. Trên cơ sở đó, hội thảo tập trung làm rõ bối cảnh, các giai đoạn phát triển và đặc điểm của chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số ở Nhật Bản; vai trò của Nhà nước trong thúc đẩy chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo; mối quan hệ giữa kinh tế số và an ninh kinh tế, qua đó gợi mở những bài học phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

Các tham luận tập trung phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số qua trường hợp Nhật Bản. Các tham luận phân tích nội hàm, đặc trưng của chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số; bối cảnh hình thành và các giai đoạn phát triển tại Nhật Bản từ năm 2000 đến nay, gắn với quá trình chuyển đổi từ mô hình tư bản công nghiệp truyền thống sang nền kinh tế ngày càng dựa vào dữ liệu, công nghệ và nền tảng số. Các báo cáo cũng làm rõ đặc điểm của mô hình Nhật Bản thông qua sự kết hợp giữa nền tảng công nghiệp chế tạo, đổi mới sáng tạo và định hướng xây dựng Xã hội 5.0 (Society 5.0), trong đó công nghệ số được ứng dụng nhằm giải quyết các vấn đề kinh tế - xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống. Bên cạnh đó, các tham luận đề cập đến sự biến đổi của quan hệ sản xuất, vấn đề sở hữu dữ liệu, quyền lực của các nền tảng công nghệ và những thay đổi trong tổ chức lao động dưới tác động của quá trình số hóa.

Một nhóm vấn đề khác là vai trò của Nhà nước Nhật Bản trong định hướng, điều phối và kiến tạo môi trường phát triển kinh tế số, từ xây dựng thể chế, hạ tầng công nghệ đến thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp và các cơ sở nghiên cứu. Các báo cáo đồng thời xem xét mối liên hệ giữa sự phát triển của chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và các yêu cầu bảo đảm an ninh kinh tế, nâng cao năng lực tự chủ công nghệ, cùng những điều chỉnh trong chính sách đối ngoại của Nhật Bản. Từ kinh nghiệm Nhật Bản, các tham luận bước đầu nhận diện cơ hội, thách thức đối với Việt Nam trong phát triển hạ tầng số, nguồn nhân lực và doanh nghiệp công nghệ; qua đó gợi mở hàm ý chính sách về phát triển kinh tế số, nâng cao năng lực tự chủ và bảo đảm an ninh kinh tế đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Trong phần thảo luận, các đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện khái niệm và khung phân tích về chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số dưới góc độ kinh tế chính trị. Việc nghiên cứu cần xem xét cả sự phát triển của công nghệ, lực lượng sản xuất và những biến đổi trong quan hệ sản xuất, hình thức sở hữu, phân phối giá trị. Những vấn đề cần nghiên cứu sâu hơn gồm quyền sở hữu và kiểm soát dữ liệu, quyền lực của các nền tảng số, vị thế của người lao động, nguy cơ gia tăng bất bình đẳng và phụ thuộc công nghệ. Đối với Việt Nam, các đại biểu nhấn mạnh việc tham khảo kinh nghiệm Nhật Bản cần phù hợp với thể chế, trình độ phát triển kinh tế, năng lực công nghệ và đặc điểm văn hóa - xã hội của đất nước, tránh vận dụng máy móc. Các vấn đề được quan tâm bao gồm vai trò định hướng và kiến tạo của Nhà nước, sự phối hợp giữa Nhà nước, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp trong phát triển nguồn nhân lực, nâng cao năng lực tự chủ công nghệ, bảo đảm an ninh kinh tế, an ninh xã hội và quyền lợi của người lao động trong môi trường số. Các ý kiến này góp phần xác định những hướng nghiên cứu và bài học có thể vận dụng trong phát triển kinh tế số tại Việt Nam.

Phát biểu tại hội thảo, TS. Đặng Xuân Thanh - Chủ nhiệm Chương trình, đánh giá cao các báo cáo tham luận và những ý kiến trao đổi của các nhà khoa học, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu nghiên cứu chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đang làm thay đổi lực lượng sản xuất và cách thức tổ chức các hoạt động kinh tế - xã hội. Theo ông, nghiên cứu cần đi sâu làm rõ sự biến đổi của quan hệ sản xuất, quyền sở hữu và kiểm soát dữ liệu, cũng như phương thức tạo lập, phân phối giá trị trong nền kinh tế số. Việc tiếp cận những vấn đề này từ các góc độ lý luận khác nhau sẽ góp phần nhận diện bản chất, xu hướng phát triển của chủ nghĩa tư bản trong thời đại số và cung cấp cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách phát triển của Việt Nam.

Tổng kết hội thảo, GS.TS. Nguyễn Vũ Tùng đánh giá cao chất lượng các tham luận và ý kiến đóng góp của đại biểu. Các nội dung trao đổi góp phần làm rõ cách tiếp cận nghiên cứu chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số ở Nhật Bản trong mối liên hệ với những vấn đề chung của Chương trình, đồng thời xác định các hướng nghiên cứu tiếp theo. Kết quả hội thảo bổ sung luận cứ khoa học phục vụ triển khai nhiệm vụ khoa học cấp Bộ “Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số ở Nhật Bản, Hàn Quốc” và nghiên cứu những bài học phù hợp với yêu cầu đổi mới, phát triển của Việt Nam.

Phan Huyền (bt)