Nhật Bản học khai phóng là công trình được biên soạn từ chuỗi bài giảng cùng tên do Trường Đại học Việt Nhật và tổ chức Libero Education phối hợp thực hiện. Cuốn sách tiếp cận Nhật Bản từ nhiều phương diện như thiên nhiên, lịch sử, chính trị, pháp luật, văn hóa, văn học, tôn giáo, giáo dục, kinh tế và quan hệ quốc tế. Đây là công trình học thuật có sự tham gia của nhiều học giả Việt Nam và Nhật Bản, do GS.TS. Furuta Motoo – Hiệu trưởng Trường Đại học Việt Nhật, học giả uy tín trong lĩnh vực Việt Nam học và quan hệ Việt Nam – Nhật Bản, cùng PGS.TS. Phạm Thị Thu Giang – Giám đốc Chương trình Cử nhân Nhật Bản học, Trường Đại học Việt Nhật – đồng chủ biên.

Theo GS.TS. Furuta Motoo: “Thay vì chỉ liệt kê kiến thức, mỗi chương sách sẽ bắt đầu bằng việc đưa ra những ví dụ cụ thể về những điều được coi là thường thức về Nhật Bản nhưng thực chất lại là việc hiểu chưa đúng hoặc những sự lạ lẫm và những điều làm cho người Việt Nam ở Nhật thấy ngạc nhiên. Hơn nữa, chúng tôi cũng cố gắng xây dựng phần nội dung thảo luận của mỗi chương xuất phát từ những ví dụ này.” Từ cách tiếp cận đó, Nhật Bản học khai phóng không xem Nhật Bản như một mô hình lý tưởng hay một hệ thống tri thức khô cứng, mà nhìn nhận Nhật Bản như một thực thể phức tạp, nhiều lớp và luôn vận động. Cuốn sách góp phần tháo gỡ những cách hiểu đơn giản, những định kiến phổ biến, đồng thời mở ra một hướng tiếp cận liên ngành, hệ thống và giàu tính đối thoại về đất nước này.

Chương 1: “Sống chung với thảm họa? – Thiên nhiên và văn hóa, xã hội Nhật Bản” phân tích mối quan hệ giữa điều kiện tự nhiên và sự hình thành văn hóa Nhật Bản. Tác giả cho thấy Nhật Bản không phải là một quốc gia nhỏ bé, đồng nhất như nhiều người vẫn hình dung, mà là một không gian rộng lớn, đa dạng về vùng miền, khí hậu và lịch sử. Chương này nhấn mạnh quá trình người Nhật sống cùng động đất, núi lửa, sóng thần, bão và dịch bệnh, từ đó hình thành tư duy thích nghi với thiên nhiên thay vì chỉ tìm cách chinh phục thiên nhiên.

Chương 2: “Cú hích lịch sử: Khi samurai buông kiếm để ra thế giới và làm kinh tế” lý giải quá trình chuyển đổi lịch sử dẫn đến cuộc Minh Trị Duy tân. Từ một xã hội phong kiến do tầng lớp samurai chi phối, Nhật Bản đã chủ động tiếp thu tri thức, khoa học, kỹ thuật và thể chế phương Tây để hiện đại hóa đất nước. Chương sách làm rõ những động lực lịch sử khiến giới samurai chấp nhận từ bỏ vai trò truyền thống để tham gia xây dựng nhà nước và nền kinh tế hiện đại.

Chương 3: “Nền tảng thể chế: Khi chính trị kiến tạo sự thần kỳ của quốc gia” tập trung vào vai trò của thể chế chính trị trong quá trình phát triển của Nhật Bản. Thông qua việc phân tích Hiến pháp Minh Trị năm 1889 và Hiến pháp Nhật Bản năm 1946, chương sách làm rõ quá trình Nhật Bản chuyển đổi từ chế độ quân chủ sang nền dân chủ nghị viện hiện đại, qua đó tạo dựng nền tảng thể chế cho sự ổn định và phát triển lâu dài.

Chương 4: “Sống ở Nhật: Nhà nước pháp trị và văn hóa nhập gia tùy tục” giới thiệu những đặc điểm của xã hội pháp trị Nhật Bản qua các tình huống đời thường. Tác giả cho thấy nhiều vấn đề pháp lý tại Nhật không bắt nguồn từ các hành vi nghiêm trọng, mà từ những vi phạm nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày như gây ồn, đổ rác sai quy định hoặc làm hư hại không gian công cộng. Qua đó, chương sách giúp người đọc hiểu rằng xã hội Nhật Bản vận hành không chỉ bằng luật pháp, mà còn bằng các chuẩn mực cộng đồng; đồng thời gợi mở sự khác biệt trong cách đánh giá một số tình huống đời thường giữa Việt Nam và Nhật Bản.

Chương 5: “Từ Xứ tuyết đến Tháp đồng cảm Tokyo: Nỗi cô đơn hiện hữu, huy hoàng trong tâm hồn người Nhật” tiếp cận đời sống tinh thần và căn tính văn hóa Nhật Bản thông qua các tác phẩm văn học, từ Kawabata Yasunari đến Qudan Rie. Tác giả lý giải cảm thức cô đơn, sự trầm lắng và chiều sâu nội tâm trong văn học Nhật Bản. Cô đơn ở đây không chỉ là bi kịch cá nhân, mà còn phản ánh cách con người đối diện với thế giới và với chính bản thân mình.

Chương 6: “Nhật Bản – Cái đẹp và tôi” xuất phát từ diễn từ Nobel của Kawabata Yasunari để bàn về vị trí trung tâm của cái đẹp trong văn hóa Nhật Bản. Chương sách cho rằng việc tìm kiếm, cảm nhận và trân trọng cái đẹp là một thành tố quan trọng trong căn tính văn hóa Nhật Bản, đồng thời góp phần tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt của nền văn hóa này.

Chương 7: “Tín ngưỡng và đạo: Sự dung hợp của tôn giáo trong đời sống tinh thần người Nhật” phân tích một nghịch lý quen thuộc trong xã hội Nhật Bản: nhiều người tự nhận mình “không theo tôn giáo”, nhưng vẫn thường xuyên tham gia các nghi lễ tôn giáo trong đời sống. Tác giả lý giải hiện tượng này từ sự dung hợp lâu dài giữa Thần đạo, Phật giáo và các tín ngưỡng dân gian, đồng thời liên hệ với những nét tương đồng trong đời sống tín ngưỡng của người Việt Nam.

Chương 8: “Văn hóa và giá trị Nhật Bản: Chinh phục thế giới bằng quyền lực mềm” phân tích sức ảnh hưởng quốc tế của văn hóa Nhật Bản. Từ nghệ thuật truyền thống đến các sản phẩm văn hóa đại chúng hiện đại, Nhật Bản đã xây dựng được sức hút toàn cầu không chỉ bằng năng lực kinh tế, mà còn bằng các giá trị văn hóa, hình ảnh quốc gia, lối sống và sản phẩm sáng tạo. Đây là biểu hiện rõ nét của quyền lực mềm Nhật Bản trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Chương 9: “Giáo dục tiểu học ở Nhật Bản: Sự dung hòa giữa khuôn mẫu và tự do” xem xét giáo dục tiểu học Nhật Bản từ góc nhìn cân bằng giữa kỷ luật và sáng tạo. Dù học sinh Nhật Bản thường được biết đến với tính kỷ luật và tinh thần tập thể, tác giả cho thấy giáo dục tiểu học không chỉ hướng đến việc hình thành những cá nhân biết tuân thủ quy tắc, mà còn khuyến khích tính tự chủ, năng lực khám phá và sự phát triển độc lập của trẻ em.

Chương 10: “Phía sau cánh cổng trường: Áp lực thi cử và những nỗ lực cải cách” tập trung vào giáo dục trung học và đại học ở Nhật Bản. Tác giả phân tích hiện tượng “chiến tranh thi cử” từng tồn tại trong xã hội Nhật Bản, cùng những hệ quả xã hội và tâm lý mà nó gây ra. Chương sách cũng đề cập đến các nỗ lực cải cách nhằm giảm áp lực thi cử, hướng tới một nền giáo dục chú trọng năng lực, cá tính và sự phát triển toàn diện hơn.

Chương 11: “Nuôi con kiểu Nhật: Những quan điểm độc đáo” giới thiệu các đặc điểm của giáo dục gia đình Nhật Bản. Chương sách phân tích những nguyên tắc được coi trọng trong quá trình nuôi dạy trẻ như tính tự lập, ý thức trách nhiệm, khả năng hòa nhập cộng đồng và việc hình thành nhân cách thông qua những hoạt động thường ngày.

Chương 12: “Kinh tế Nhật Bản: Từ tăng trưởng thần kỳ đến bài học về tái cấu trúc” nhìn lại quá trình phát triển kinh tế Nhật Bản từ thời kỳ tăng trưởng thần kỳ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến giai đoạn đối mặt với những thách thức mới. Bên cạnh việc phân tích thành công của mô hình phát triển Nhật Bản, tác giả cũng chỉ ra những khó khăn buộc nền kinh tế nước này phải tái cấu trúc để thích nghi với bối cảnh mới.

Chương 13: “Mô hình quản trị công ty Nhật Bản: Sự giằng co giữa ‘tình thân’ và ‘thị trường’” phân tích đặc trưng của mô hình quản trị doanh nghiệp Nhật Bản. Trong khi mô hình phương Tây thường nhấn mạnh quyền lợi cổ đông, doanh nghiệp Nhật Bản truyền thống lại coi công ty là một cộng đồng gắn bó lâu dài giữa người lao động và tổ chức. Sự giằng co giữa logic cộng đồng và logic thị trường tạo nên những đặc điểm riêng trong quản trị doanh nghiệp Nhật Bản.

Chương 14: “Nhật Bản và ASEAN: Từ ký ức chiến tranh đến nền tảng hợp tác bền vững” trình bày quá trình chuyển đổi quan hệ giữa Nhật Bản và Đông Nam Á. Từ những ký ức chiến tranh và sự nghi ngại ban đầu, Nhật Bản từng bước xây dựng hình ảnh một đối tác hòa bình thông qua hợp tác kinh tế, hỗ trợ phát triển, giao lưu khu vực và cam kết đối với sự phát triển của ASEAN.

Chương 15: “Quan hệ Việt Nam – Nhật Bản: Từ di sản lịch sử đến đối tác chiến lược toàn diện” bàn về tiến trình phát triển quan hệ Việt Nam – Nhật Bản. Tác giả nhìn lại những biến đổi trong nhận thức của hai dân tộc về nhau, từ các tiếp xúc lịch sử đến giai đoạn hợp tác sâu rộng hiện nay. Những lợi ích song trùng đã giúp hai nước vượt qua khác biệt và biến động quốc tế để phát triển quan hệ toàn diện, thực chất và bền vững.

Nhìn tổng thể, Nhật Bản học khai phóng không hướng tới việc xây dựng một hình ảnh lý tưởng hóa về Nhật Bản. Trái lại, Nhật Bản hiện lên trong cuốn sách như một quốc gia có cả thành công và giới hạn, có những giá trị đáng học hỏi nhưng cũng có những vấn đề cần suy ngẫm. Trong bối cảnh quan hệ hợp tác Việt Nam – Nhật Bản ngày càng sâu rộng, cuốn sách là tài liệu có giá trị đối với sinh viên, nhà nghiên cứu, người chuẩn bị học tập, làm việc tại Nhật Bản, cũng như những độc giả muốn hiểu Nhật Bản một cách thực chất, đa chiều và khai phóng.

TS. Nguyễn Ngọc Phương Trang
Trung tâm Nghiên cứu Nhật Bản, Viện Nghiên cứu Châu Á – Thái Bình Dương