Là quốc gia phụ thuộc rất lớn vào nguồn cung dầu từ vùng Vịnh (chiếm trên 90% tổng khối lượng dầu nhập khẩu), Philippines nằm trong số những nền kinh tế dễ tổn thương nhất châu Á.[1] Chỉ trong vài tuần, giá nhiên liệu trong nước tăng gần gấp đôi. Có thời điểm dầu diesel vượt 130 peso/lít và xăng vượt 100 peso/lít, trong khi giá khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) tăng gấp ba và giá than tăng tới 30%[2].

Ảnh hưởng của cú sốc năng lượng đã lan ra toàn bộ nền kinh tế Philippines. Lạm phát vốn chỉ ở mức 2,0% hồi đầu năm 2026, tăng lên 4,1% trong tháng 3, rồi vọt lên 7,2% trong tháng 4, mức cao nhất trong vòng 3 năm trở lại đây, đánh dấu tháng tăng thứ 5 liên tiếp. Đồng peso rơi xuống mức thấp kỷ lục với 61 peso đổi 1 USD vào cuối tháng 4/2026[3]. Sự tăng trưởng của nền kinh tế cũng chậm lại, GDP chỉ đạt 2,8% trong quý I/2026, mức thấp nhất kể từ đại dịch. Trong báo cáo tháng 4/2026, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) hạ dự báo tăng trưởng cả năm 2026 của kinh tế Philippines xuống còn 4,1%, từ mức 5,6% đưa ra hồi tháng 1 và thấp hơn nhiều so với mục tiêu 5-6% của chính phủ[4]. Viện Nghiên cứu Phát triển Philippines (PIDS) ước tính cuộc khủng hoảng năng lượng có thể khiến số người nghèo tăng thêm từ 1,3 đến 3,1 triệu người[5]. Đến cuối tháng 3/2026, hàng trăm cây xăng phải tạm đóng cửa vì thiếu nguồn hàng. Tình trạng khan hiếm nhiên liệu cũng khiến các nghiệp đoàn vận tải tổ chức đình công và biểu tình trên cả nước, đòi miễn thuế nhiên liệu và siết chặt kiểm soát giá cả[6].

Để ứng phó với những biến động về giá cả và nguồn cung năng lượng, ngày 24/3/2026, Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. đã ký Sắc lệnh hành pháp số 110, ban bố tình trạng khẩn cấp năng lượng quốc gia. Đáng chú ý, đây là lần đầu tiên một tổng thống Philippines viện dẫn thẩm quyền theo Đạo luật Cộng hòa số 7638 để tuyên bố nguồn cung năng lượng ở mức cực thấp và kích hoạt cơ chế phân bổ năng lượng[7]. Tiếp đó, Bộ Năng lượng (DOE) công bố Chương trình nhiên liệu chiến lược (Strategic Fuel Program), đặt mục tiêu mua thêm tới 2 triệu thùng nhiên liệu để bổ sung nguồn cung trong nước và giảm tác động từ những gián đoạn trong nguồn cung toàn cầu.[8] Bước đi xa hơn của Chính phủ Philippines là triển khai Gói Hỗ trợ thống nhất cho sinh kế, công nghiệp, lương thực và giao thông (UPLIFT) nhằm quản lý nguồn cung nhiên liệu, hỗ trợ người lao động ngành giao thông, các doanh nghiệp nhỏ cùng những nhóm dễ tổn thương khác. Các biện pháp khẩn cấp bao gồm trợ giá nhiên liệu, hỗ trợ người đi lại và mở rộng dịch vụ giao thông công cộng[9]. Đến ngày 14/4/2026, Chính phủ Philippines tạm miễn thuế nhiên liệu theo luật khẩn cấp, giúp giá dầu diesel giảm hơn 20 peso/lít và phần nào làm dịu căng thẳng trên đường phố[10]. Dưới tác động của các biện pháp chính sách của Chính phủ cùng với việc Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận gia hạn lệnh ngừng bắn và cho phép tàu chở dầu lưu thông tự do qua eo biển Hormuz, những tín hiệu hạ nhiệt giá dầu tại Philippines bắt đầu xuất hiện từ đầu tháng 6/2026. Ngay trong tuần đầu tiên của tháng 6, Bộ Năng lượng đã yêu cầu giảm tối thiểu 9,26 peso/lít với diesel, 4,76 peso/lít với xăng và 10,86 peso/lít với dầu hỏa, chấm dứt chuỗi năm tuần giá xăng tăng liên tiếp[11]. Lạm phát cũng hạ từ 7,2% trong tháng 4/2026 xuống còn 6,8% trong tháng 5/2026. Tuy nhiên, giá xăng vẫn cao hơn gần 45 peso/lít và diesel hơn 37 peso/lít so với trước khủng hoảng năng lượng, cho thấy sức mua của các hộ gia đình và chi phí của doanh nghiệp vận tải vẫn sụt giảm đáng kể[12] và nguy cơ về các đợt khủng hoảng tiếp theo vẫn còn hiện hữu một khi xung đột khu vực Trung Đông bùng phát trở lại. Đáng chú ý, đứng trước áp lực về an ninh năng lượng, Tổng thống Marcos đã cân nhắc khả năng đối thoại về khai thác dầu khí chung với Trung Quốc,[13] đồng thời thảo luận về mở rộng hợp tác năng lượng với Nga[14] nhằm đa dạng hóa nguồn cung.

Có thể thấy, cuộc khủng hoảng nhiên liệu đã cho thấy những điểm yếu cấu trúc của Philippines: sự phụ thuộc quá lớn vào nguồn dầu nhập khẩu từ một khu vực tiềm ẩn bất ổn, kho dự trữ chiến lược mỏng và một thị trường nhiên liệu đã được tự do hóa nhưng thiếu cơ chế quản lý rủi ro. Giới phân tích cho rằng nếu không đầu tư mạnh vào dự trữ chiến lược, năng lượng tái tạo và đa dạng hóa nguồn cung, Philippines sẽ tiếp tục dễ bị tổn thương trước những cú sốc tương tự nằm ngoài tầm kiểm soát[15]. Những diễn biến từ xung đột ở Trung Đông trong 6 tháng cuối năm 2026 sẽ là phép thử cho cả khả năng chống chịu lẫn quyết tâm cải cách năng lượng của Manila.

Đàm Thị Đào,

Trung tâm Nghiên cứu Đông Nam Á,

Viện Nghiên cứu Châu Á – Thái Bình Dương