AZEC hiện có 11 thành viên bao gồm Nhật Bản, Australia, Brunei, Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam. Bên cạnh đó, sáng kiến này còn có sự tham gia của các tổ chức quốc tế như Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), cũng như sự phối hợp với một số đối tác ngoài khuôn khổ trong các cơ chế hợp tác mở rộng.

Từ năm 2023, Nhật Bản đã thúc đẩy AZEC như một khuôn khổ hợp tác nhằm hỗ trợ các nước trong khu vực, trong đó có Việt Nam, thực hiện mục tiêu trung hòa carbon. Hội nghị Lãnh đạo AZEC lần thứ nhất được tổ chức tại Tokyo vào tháng 12/2023. Tháng 6/2024, Hội nghị liên bộ thúc đẩy AZEC được thành lập, cựu Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam Yamada Takio trở thành Đại sứ phụ trách AZEC của Chính phủ Nhật Bản. Tại Việt Nam, các cơ chế hợp tác giữa cơ quan quản lý, đối tác Nhật Bản và các định chế tài chính như JBIC đã bước đầu được hình thành nhằm thúc đẩy các dự án chuyển đổi năng lượng.

Mới đây, Nhật Bản đề xuất nâng cấp sáng kiến này lên AZEC 2.0 với trọng tâm bổ sung các công cụ tài chính, tín dụng và bảo hiểm nhằm hỗ trợ các nước trong khu vực duy trì nguồn cung năng lượng, tăng cường dự trữ và bảo đảm ổn định chuỗi cung ứng.

Đối với Việt Nam, sự thay đổi này vừa mở ra cơ hội tiếp cận nguồn lực tài chính và công nghệ, vừa đặt ra yêu cầu hoàn thiện tư duy an ninh năng lượng theo hướng chủ động, đa dạng hóa và tăng cường khả năng chống chịu trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược khu vực ngày càng gay gắt.

Sáng kiến AZEC 2.0 và điều chỉnh chiến lược của Nhật Bản

Tại Hội nghị cấp cao trực tuyến AZEC mở rộng về an ninh năng lượng diễn ra ngày 15/4/2026, Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae đã công bố gói hỗ trợ tài chính 10 tỷ USD nhằm giúp các nước châu Á đa dạng hóa nguồn cung năng lượng, đồng thời triển khai các biện pháp ứng phó khẩn cấp như hỗ trợ tiếp cận dầu thô, nhiên liệu tinh chế và các hàng hóa thiết yếu, duy trì chuỗi cung ứng và tăng cường khả năng chống chịu kinh tế, năng lượng dài hạn. Trên cơ sở đó, Nhật Bản đề xuất nâng cấp khuôn khổ AZEC theo hướng tăng cường tính tự chủ năng lượng của các nền kinh tế châu Á, có tên gọi là “AZEC 2.0”.

Nguồn: https://www.jiji.com/jc/p?id=20260415211926-0090554929

Sáng kiến này phản ánh ba định hướng chiến lược của Nhật Bản.

Thứ nhất, AZEC 2.0 là phản ứng trực tiếp trước nguy cơ gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu, đặc biệt từ Trung Đông. Eo biển Hormuz hiện vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu, trong khi Nhật Bản và nhiều nền kinh tế châu Á phụ thuộc lớn vào nguồn cung từ khu vực này. Do đó, việc hỗ trợ các nước trong khu vực duy trì nguồn cung năng lượng đồng thời góp phần bảo vệ chuỗi cung ứng khu vực mà Nhật Bản có mức độ phụ thuộc sâu sắc.

Thứ hai, sáng kiến này phản ánh sự mở rộng trong tư duy an ninh kinh tế của Nhật Bản. Thay vì chỉ tập trung vào bảo đảm năng lượng trong nước, Nhật Bản đang thúc đẩy một khuôn khổ an ninh năng lượng mang tính khu vực, bao gồm hỗ trợ tài chính, bảo hiểm tín dụng, phát triển hạ tầng dự trữ và logistics năng lượng. Qua đó, Nhật Bản từng bước củng cố vai trò là quốc gia dẫn dắt trong việc định hình thể chế hợp tác năng lượng tại châu Á.

Thứ ba, AZEC 2.0 thể hiện nỗ lực tích hợp hai mục tiêu: an ninh năng lượng và trung hòa carbon. Thay vì tiếp cận tách biệt, Nhật Bản hướng tới xây dựng một mô hình trong đó bảo đảm nguồn cung năng lượng trong ngắn hạn được kết hợp với chuyển đổi sang các nguồn năng lượng sạch trong dài hạn.

Như vậy, sáng kiến AZEC 2.0 không đơn thuần là gói cứu trợ năng lượng mang tính ngắn hạn , mà còn là một công cụ chính sách nhằm định hình cấu trúc an ninh năng lượng khu vực theo hướng linh hoạt, đa tầng và có khả năng thích ứng cao.

Gợi mở chính sách cho Việt Nam

Đối với các nước ASEAN, nhất là các nền kinh tế nhập khẩu ròng năng lượng như Việt Nam, sáng kiến AZEC 2.0 có ý nghĩa thiết thực trong cả ngắn hạn, trung hạn và dài hạn.

Trong ngắn hạn, các công cụ tài chính trong khuôn khổ AZEC như cơ chế vay ưu đãi giúp giảm áp lực chi phí nhập khẩu nhiên liệu khi giá năng lượng biến động. Trong trung và dài hạn, AZEC 2.0 mở ra khả năng hợp tác sâu hơn về dự trữ dầu mỏ, hạ tầng LNG, điện gió ngoài khơi và chuyển giao công nghệ.

Với Việt Nam, tác động của sáng kiến cần được nhìn nhận từ góc độ giảm rủi ro kinh tế vĩ mô. Khủng hoảng năng lượng hiện nay đã vượt khỏi tác động ngắn hạn với giá nhiên liệu bị ảnh hưởng, mà còn lan sang lạm phát, logistics, tỷ giá và sản xuất công nghiệp . Điều này cho thấy tính dễ tổn thương của nền kinh tế Việt Nam do phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu và chuỗi cung ứng khu vực.

Trong bối cảnh đó, một số giải pháp chính sách có thể đề xuất bao gồm:

Thứ nhất, lợi ích lớn nhất từ AZEC không chỉ là hỗ trợ nhập khẩu nhiên liệu, mà là tạo dư địa để Việt Nam giảm mức độ dễ tổn thương trước cú sốc bên ngoài. Bởi vậy, cần tận dụng nguồn vốn ưu đãi để nâng cấp năng lực dự trữ năng lượng: kho dầu thô, LNG, cảng tiếp nhận và hạ tầng phân phối. Đây là yêu cầu cấp thiết trong điều kiện rủi ro địa chính trị kéo dài gây ra gián đoạn nguồn cung.

Thứ hai, cần đẩy mạnh đa dạng hóa nguồn cung và tuyến vận tải. Khủng hoảng Trung Đông cho thấy phụ thuộc vào một số tuyến hàng hải nhạy cảm có thể gây tác động dây chuyền nghiêm trọng. Việt Nam cần mở rộng đối tác cung cấp, đồng thời nâng năng lực logistics, bảo hiểm hàng hải và phương án vận tải dự phòng.

Thứ ba, cần gắn bảo đảm an ninh năng lượng với thúc đẩy chuyển đổi xanh. Việc tận dụng AZEC để triển khai các dự án năng lượng tái tạo, điện gió ngoài khơi và tiếp nhận công nghệ từ Nhật Bản sẽ giúp giảm phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu trong dài hạn. Đây là hướng giảm phụ thuộc nhập khẩu nhiên liệu bền vững hơn.

Cuối cùng, trong điều kiện giá năng lượng còn tiềm ẩn rủi ro, Việt Nam cần điều hành linh hoạt chính sách tiền tệ, tài khóa và giá cả để hạn chế tác động của biến động năng lượng lan sang lạm phát, tỷ giá và sản xuất. Đồng thời, cần chủ động tham gia sâu hơn vào các hợp tác thực chất trong AZEC như chia sẻ thông tin, cảnh báo sớm rủi ro, kết nối dự trữ năng lượng và hợp tác phát triển và nâng cấp hệ thống hạ tầng năng lượng.

Kết luận

Sáng kiến AZEC 2.0 của Nhật Bản phản ánh một bước điều chỉnh quan trọng trong chính sách năng lượng và đối ngoại kinh tế của nước này trong bối cảnh khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Việc chuyển từ trọng tâm chuyển đổi xanh sang kết hợp với an ninh năng lượng cho thấy Nhật Bản đang hướng tới vai trò chủ động hơn trong định hình trật tự năng lượng khu vực.

Đối với Việt Nam, AZEC 2.0 không chỉ là cơ hội tiếp cận nguồn lực hỗ trợ, mà còn là động lực thúc đẩy điều chỉnh tư duy và chính sách theo hướng tăng cường tự chủ, đa dạng hóa và nâng cao khả năng chống chịu của hệ thống an ninh năng lượng.

Tài liệu tham khảo

1.     首相官邸, “アジア・ゼロエミッション共同体（AZEC）拡大会合における総理発言”, Truy cập ngày 15/4/2026, https://www.kantei.go.jp/jp/105/statement/2026/0415kaiken.html

2.     経済産業省, “アジア・ゼロエミッション共同体（AZEC）首脳共同声明（第3回）”, Truy cập ngày 15/4/2026, https://www.meti.go.jp/policy/energy_environment/global_warming/azec/3rd_leaders_meeting/02_3rd_AZEC_lm_jointstatement_jp.pdf

3.     経済産業省, “第3回アジア・ゼロエミッション共同体（AZEC）首脳会合”, Truy cập ngày 15/4/2026, https://www.meti.go.jp/policy/energy_environment/global_warming/azec/3rd_leaders_meeting/

4.     山田滝雄, アジアの「昇龍（タンロン）」ベトナム：日本再生のパートナーの素顔, Tokyo, 文芸社, 2026

5.     鬼原民幸, “高市首相、アジア太平洋諸国に100億ドルの金融協力　原油調達支援”, Reuters Japan, Truy cập ngày 15/4/2026, https://jp.reuters.com/world/us/CJCMVEANSNMYNIQ45WIAQTJ24I-2026-04-15/

6.     Reuters編集, “2026年原油価格予想に上下両方のリスク、ゴールドマン指摘”, Reuters Japan, Truy cập ngày 15/4/2026, https://jp.reuters.com/markets/commodities/RAVXRCQICVI5FFQOSQ6L7RCURI-2026-04-15/

7.     時事通信, “原油調達へ金融協力1.6兆円　首相、AZEC首脳会合で表明―エネ・物資供給網を強化”, Truy cập ngày 15/4/2026, https://www.jiji.com/jc/article?k=2026041500660&g=eco

8.     資源エネルギー庁（経済産業省）, “アジア・ゼロエミッション共同体（AZEC）とは”, Truy cập ngày 15/4/2026, https://www.enecho.meti.go.jp/about/special/johoteikyo/azec_2025_02.html

TS. Đỗ Thị Ánh

Trung tâm Nghiên cứu Nhật Bản – Viện nghiên cứu Châu Á Thái Bình Dương