Hiện nay, quan hệ Việt Nam - Nhật Bản đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, không chỉ mở rộng về phạm vi hợp tác mà còn gia tăng chiều sâu và tính thực chất. Chuyến thăm chính thức Việt Nam của Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae từ ngày 1 đến mùng 3 tháng 5 năm 2026 là một dấu mốc quan trọng, phản ánh rõ xu hướng chuyển dịch từ “mở rộng hợp tác” sang “làm sâu quan hệ chiến lược toàn diện”.

1.      Sự tích lũy lòng tin tin chính trị và thể chế hóa quan hệ

Khác với nhiều quan hệ song phương khác trong khu vực vốn chịu ảnh hưởng mạnh bởi biến động địa chính trị, quan hệ Việt Nam - Nhật Bản nổi bật ở tính ổn định và độ tin cậy cao. Điều này được hình thành thông qua cơ chế đối thoại thường niên cấp cao, sự nhất quán trong chính sách đối ngoại của cả hai bên, đặc biệt hai nước đều coi nhau là đối tác ưu tiên chiến lược tại khu vực. Bên cạnh đó, việc thể chế hóa hợp tác thông qua các hiệp định, khuôn khổ pháp lý và chương trình hành động cụ thể đã giúp quan hệ hai nước vượt qua giai đoạn “hợp tác kinh tế đơn thuần” để tiến tới một cấu trúc hợp tác có tính chiến lược và lâu dài. Nếu như trong giai đoạn đầu, quan hệ Việt Nam - Nhật Bản chủ yếu xoay quanh ODA, đầu tư và thương mại thì hiện nay quan hệ hai nước đã chuyển sang có sự tích hợp đa lĩnh vực: về quan hệ chiều ngang, mở rộng sang các lĩnh vực mới như công nghệ cao, an ninh kinh tế, chuyển đổi số, năng lượng xanh; về chiều sâu, quan hệ hai nước đi vào các lĩnh vực cốt lõi như đào tạo nhân lực chiến lược, chuỗi cung ứng bán dẫn, quản trị dữ liệu; về chiều dọc, quan hệ hai bên có sự liên kết từ cấp chính phủ đến doanh nghiệp, từ địa phương tới toàn xã hội. Có thể nói, sự hợp tác giữa hai nước hiện nay không còn là hợp tác theo lĩnh vực riêng lẻ, mà dần được nâng cấp, mở rộng thành một hệ sinh thái hợp tác toàn diện.

Bên cạnh đó, sự phát triển của quan hệ Việt Nam - Nhật Bản không thể tách rời bối cảnh khu vực, đặc biệt là chiến lược “Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở (FOIP)” do cố Thủ tướng Shinzo Abe khởi xướng. Trong khuôn khổ này, Việt Nam được định vị như một đối tác trung tâm của Nhật Bản tại Đông Nam Á, một quốc gia có vai trò cầu nối trong khu vực và đồng thời là một đối tác có khả năng chia sẻ trách nhiệm duy trì trật tự dựa trên luật lệ. Trước thềm chuyến thăm Việt Nam lần đầu tiên của Thủ tướng Takaichi Sanae kể từ khi nhậm chức, Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền Nhật Bản tại Việt Nam Ito Naoki cho rằng Việt Nam được nhìn nhận là một “trung tâm chiến lược” tại Đông Nam Á, với vai trò cân bằng trong cấu trúc khu vực; và Nhật Bản mong muốn thông qua hợp tác với Việt Nam để duy trì trật tự khu vực dựa trên luật lệ, đồng thời giảm thiểu rủi ro địa chính trị. Điều này cho thấy Nhật Bản đang đánh giá cao vai trò và vị thế quốc tế ngày càng tăng của Việt Nam. Sự “tự chủ chiến lược” của Việt Nam có thể trở thành một điểm tương đồng quan trọng, tạo nền tảng cho sự tin cậy chính trị và hợp tác lâu dài.

Hiện nay, Nhật Bản là đối tác kinh tế quan trọng hàng đầu của Việt Nam: là Nhà đầu tư lớn thứ ba của Việt Nam với 5.722 dự án FDI, tổng vốn đầu tư là 78,9 tỷ USD; Đối tác thương mại lớn thứ tư với kim ngạch thương mại đạt 52 tỷ USD năm 2025 (gấp đôi năm 2014) và là Đối tác hợp tác lao động lớn nhất với hơn 600.000 lao động Việt Nam tại Nhật. Những con số này cũng có thấy quan hệ kinh tế hai nước đã chuyển dần từ “đối tác cho - nhận ODA” sang giai đoạn phụ thuộc lẫn nhau ở mức cao, đặc biệt có sự chuyển dịch từ “hỗ trợ phát triển (ODA)” sang “hợp tác tạo giá trị (co-creation)”. Với việc Nhật Bản cam kết giúp Việt Nam đào tạo nhân lực trong ngành bán dẫn, đẩy mạnh hợp tác AI, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh với danh mục 15 dự án năng lượng xanh trị giá ~20 tỷ USD... Nhật Bản không còn chỉ là “nhà tài trợ”, mà trở thành đối tác cùng kiến tạo mô hình tăng trưởng mới cho Việt Nam.

2.      Bốn trụ cột hợp tác chính trong quan hệ hai nước

Phát biểu của Thủ tướng Takaichi Sanae trước thềm chuyến thăm Việt Nam cho thấy Nhật Bản sẽ tăng cường hợp tác với Việt Nam trên nhiều lĩnh vực, trong đó nổi bật là bốn trụ cột chính: (i) công nghệ và đổi mới sáng tạo; (ii) năng lượng và hạ tầng chiến lược; (iii) ngoại giao - an ninh; và (iv) giao lưu nhân dân - văn hóa.

Về hợp tác cộng nghệ và đổi mới sáng tạo: Trụ cột thứ nhất, hợp tác về công nghệ cao, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang trở thành động lực chính thúc đẩy quan hệ song phương. Nhật Bản không chỉ đóng vai trò là nhà tài trợ ODA truyền thống mà đang chuyển sang mô hình “ODA thế hệ mới”, kết hợp giữa hỗ trợ tài chính và chuyển giao công nghệ. Các nội dung hợp tác nổi bật sẽ bao gồm: Đào tạo nguồn nhân lực bán dẫn (Nhật Bản cam kết đào tạo khoảng 250 tiến sĩ cho Việt Nam);  Hỗ trợ chuyển đổi xanh thông qua các khoản vay và công nghệ giảm phát thải; Thúc đẩy trí tuệ nhân tạo, đổi mới sáng tạo và hệ sinh thái khoa học công nghệ. Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận của Nhật Bản mang tính “đồng kiến tạo” (co-creation), không chỉ hỗ trợ mà còn gắn với lợi ích kinh tế song phương, điều này cũng giúp quan hệ kinh tế Việt Nam - Nhật Bản chuyển từ “phụ thuộc viện trợ” sang “đối tác phát triển”.

Về hợp tác năng lượng và hạ tầng - chiến lược hóa trước rủi ro toàn cầu: Việc hai nước bổ sung các dự án năng lượng xanh quy mô lớn: 15 dự án năng lượng xanh (~20 tỷ USD) triển khai tại Thái Bình, Nghi Sơn, Yên Bái, gắn với sáng kiến AZEC và “Power Asia” cho thấy hợp tác năng lượng không còn đơn thuần là kinh tế mà đã chú trọng vào lĩnh vực “an ninh năng lượng”, chuyển đổi mô hình phát triển và ứng phó biến đổi khí hậu. Có thể thấy từ góc độ chiến lược, Nhật Bản đang xuất khẩu công nghệ xanh, đồng thời thiết lập ảnh hưởng dài hạn tại Việt Nam và Đông Nam Á. Nhu cầu hợp tác năng lượng và hạ tầng chiến lược cũng đồng thời phản ánh sự thích ứng của hai quốc gia trước các cú sốc toàn cầu như khủng hoảng năng lượng và gián đoạn chuỗi cung ứng. Các sáng kiến như AZEC 2.0, “Power Asia”, hỗ trợ tài chính 10 tỷ USD cho khu vực cho thấy Nhật Bản đang định vị mình là đối tác bảo đảm an ninh năng lượng cho Đông Nam Á. Đối với Việt Nam, hợp tác này có ý nghĩa đặc biệt ở các khía cạnh: đảm bảo nguồn năng lượng ổn định cho tăng trưởng kinh tế, tiếp cận công nghệ năng lượng sạch và nâng cấp hạ tầng chiến lược theo tiêu chuẩn quốc tế. Tuy nhiên, thách thức đặt ra là Việt Nam cần nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ và quản trị dự án để tận dụng hiệu quả nguồn lực từ Nhật Bản.

Hợp tác ngoại giao - an ninh - củng cố lòng tin chiến lược: Đây là trụ cột thứ ba trong quan hệ hai nước hiện nay, hợp tác ngoại giao và an ninh đóng vai trò “trụ đỡ” cho toàn bộ quan hệ song phương. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc gia tăng, việc hai nước tăng cường phối hợp cho thấy Nhật Bản coi Việt Nam là đối tác quan trọng trong duy trì ổn định khu vực. Ngược lại, Việt Nam có thể tận dụng quan hệ với Nhật Bản để đa dạng hóa đối tác và nâng cao vị thế quốc tế. Sự tương đồng về lợi ích, đặc biệt là mong muốn duy trì hòa bình, ổn định và trật tự dựa trên luật lệ chính là nền tảng để hai nước mở rộng hợp tác trong lĩnh vực này.

Và cuối cùng, Giao lưu nhân dân và văn hóa là nền tảng bền vững của mối quan hệ: Đây chính là trụ cột thứ tư, là yếu tố tạo nên chiều sâu và tính bền vững của quan hệ Việt Nam - Nhật Bản. Số lượng người Việt Nam sang Nhật Bản hiện nay ngày càng tăng, cùng với các hoạt động giao lưu văn hóa, giáo dục và nghệ thuật đã góp phần củng cố “lòng tin xã hội” giữa hai quốc gia. Hiện nay, lượng khách du lịch và du học sinh tăng mạnh ở cả hai nước, chỉ tính riêng 3 tháng đầu năm 2026 đã có 200.000 người Việt Nam sang Nhật. Hai nước đặt mục tiêu 2 triệu lượt trao đổi/năm vào 2030. Bên cạnh đó là thành công của các nghệ sĩ Việt Nam tại Nhật Bản là minh chứng cho việc quan hệ hai nước không chỉ dựa trên lợi ích kinh tế mà còn được nâng đỡ bởi sự gắn kết văn hóa và xã hội. Điểm đáng chú ý là quan hệ văn hóa không áp đặt một chiều từ trên xuống (chính phủ) mà đang chuyển sang phát triển từ dưới lên, trên nền tảng giao lưu con người, giao lưu toàn xã hội. Một nguồn vốn xã hội xuyên quốc gia đang dần hình thành giữa hai nước, đảm bảo cho sự bền vững dài hạn của mối quan hệ.

3.      Đánh giá

Từ các phân tích trên, có thể rút ra một số nhận định. Hiện nay, quan hệ Việt Nam - Nhật Bản đang chuyển từ “hợp tác kinh tế” sang đối tác chiến lược toàn diện nhiều tầng, nhiều cấp độ. Bốn trụ cột hợp tác có tính bổ trợ lẫn nhau, tạo thành một cấu trúc quan hệ ổn định và linh hoạt. Nhật Bản hiện vẫn đang điều chỉnh chính sách đối ngoại theo hướng chủ động hơn, trong đó Việt Nam giữ vị trí ưu tiên. Ngược lại, Việt Nam luôn coi Nhật Bản là đối tác chiến lược quan trọng hàng đầu, là quốc gia có lòng tin chính trị cao đối với Việt Nam. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại một số thách thức trong quan hệ hai nước, đó là sự chênh lệch về trình độ công nghệ và năng lực thể chế, nguy cơ phụ thuộc vào nguồn vốn và công nghệ bên ngoài của Việt Nam và biến động địa chính trị có thể ảnh hưởng đến định hướng hợp tác giữa hai quốc gia.

Quan hệ Việt Nam - Nhật Bản hiện nay có thể được xem là một trong những mô hình hợp tác song phương thành công nhất trong khu vực châu Á. Với nền tảng tin cậy chính trị, lợi ích chiến lược tương đồng và sự gắn kết xã hội ngày càng sâu sắc, quan hệ này có tiềm năng tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong thời gian tới. Chuyến thăm Việt Nam của Thủ tướng Takaichi Sanae không chỉ mang ý nghĩa ngoại giao mà còn là biểu tượng cho một giai đoạn mới của quan hệ hai nước - Giai đoạn của sự hợp tác sâu rộng, đa chiều và hướng tới tương lai bền vững.

TS.Ngô Hương Lan

Trung tâm Nghiên cứu Nhật Bản, Viện Nghiên cứu Châu Á – Thái Bình Dương

Tài liệu tham khảo chính:

1.      Lý do Thủ tướng Nhật Bản chọn phát biểu về chính sách đối ngoại tại Việt Nam, Báo Vietnamnet, truy cập ngày 1/5/2026.

2.      Thúc đẩy hợp tác Việt Nam-Nhật Bản trên 4 trụ cột chính | Báo Nhân Dân điện tử, truy cập ngày 1/5/2026.

3.      (リプレイ) 高市首相 コメント　ベトナム・オーストラリア訪問を前に ──政治ニュースライブ［2026年5月1日午後］（日テレNEWS LIVE）, Bản tin Nihon TV, truy cập ngày 1/5/2026.

4.      Trang web Bộ Ngoại giao Nhật Bản, truy cập ngày 1/5/2026: https://www.mofa.go.jp/mofaj/kaidan/s_takaichi/pageit_000001_02904.html

5.      高市総理きょうからベトナム・オーストラリア訪問　安全保障やエネルギー・重要鉱物の安定供給など連携協力確認へ（2026年05月01日）, FNN online, truy cập ngày 1/5/2026.

6.      “Thủ tướng Takaichi lên đường thăm Việt Nam và Australia: bày tỏ mong muốn “truyền tải các hợp tác cụ thể”” (高市首相、ベトナム・豪州歴訪へ出発　「具体的協力を発信したい」Báo Mainichi shinbun online, truy cập 1/5/2026.