1. Chính sách năng lượng mới của Nhật Bản

Chính sách năng lượng của Nhật Bản hiện nay đang trải qua bước ngoặt mang tính lịch sử. Vào tháng 2/2025, Chính phủ Nhật Bản đã chính thức thông qua Kế hoạch Chiến lược Năng lượng lần thứ 7 (The 7th Strategic Energy Plan). Văn bản chiến lược này định hình toàn bộ lộ trình năng lượng của Tokyo hướng tới cột mốc 2035–2040 và tầm nhìn trung hòa carbon năm 2050. Khác với giai đoạn trước, chính sách hiện tại của Nhật Bản tập trung mạnh vào mục tiêu giảm phát thải sâu, tái cấu trúc điện hạt nhân và phát triển các nguồn năng lượng thế hệ mới nhằm đối phó với cuộc khủng hoảng chip, trung tâm dữ liệu AI và áp lực địa chính trị toàn cầu. Nhật Bản duy trì nguyên tắc cốt lõi S+3E: Safety (An toàn là trên hết), Energy Security (An ninh năng lượng), Economic Efficiency (Hiệu quả kinh tế), và Environment (Môi trường). Dựa trên nguyên tắc này, Kế hoạch Chiến lược lần thứ 7 đã nâng chỉ tiêu giảm phát thải của Nhật Bản lên một mức cao chưa từng có, cắt giảm 46% lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính vào năm 2030, 60% vào năm 2035 và 73% vào năm 2040 (so với mức năm 2013), đạt trạng thái Net-Zero (trung hòa carbon) hoàn toàn vào năm 2050. Đây là lần đầu tiên Nhật Bản đưa ra lộ trình cụ thể cho thập kỷ 2040, thể hiện quyết tâm của Thủ tướng Ishiba Shigeru trong việc đưa đất nước trở thành một trong những quốc gia dẫn đầu về năng lượng sạch. Kế hoạch này được xây dựng dựa trên dữ liệu từ Viện Nghiên cứu Kinh tế Nhật Bản (JERI), dự báo rằng nếu không hành động quyết liệt, lượng khí thải CO2 của Nhật Bản sẽ tiếp tục duy trì ở mức 1,1 tỷ tấn mỗi năm – con số cao thứ 5 toàn cầu theo thống kê năm 2023 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA).

Mục tiêu đến năm 2040, năng lượng tái tạo đạt 40% – 50%, trở thành nguồn điện chủ lực. Tập trung tăng gấp ba công suất điện mặt trời tự sản tự tiêu và bùng nổ điện gió ngoài khơi (mục tiêu đạt 30-45 GW vào năm 2040, bao gồm cả điện gió nổi). Năng lượng hạt nhân đạt khoảng 20%, gỡ bỏ hoàn toàn cam kết "giảm dần sự phụ thuộc vào hạt nhân" trước đây. Nhật Bản chủ trương tái khởi động tối đa các lò phản ứng an toàn, kéo dài tuổi thọ vận hành và đầu tư vào thế hệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR). Năng lượng nhiệt điện đạt 30% – 40%, giảm mạnh tỷ trọng của than đá và khí hóa lỏng (LNG). Duy trì một phần nhiệt điện hiệu suất cao làm nguồn dự phòng linh hoạt và tích hợp mạnh mẽ công nghệ bẫy carbon (CCUS). Khởi động nền kinh tế Hydro, Đạo luật Thúc đẩy Xã hội Hydro có hiệu lực từ năm 2024. Chính phủ trợ cấp lớn cho doanh nghiệp xây dựng chuỗi cung ứng quốc tế để nhập khẩu hydro xanh và các dẫn xuất của nó (amoniac xanh, metan tổng hợp, nhiên liệu điện tử e-fuels). Nhật Bản đi đầu trong việc thử nghiệm kỹ thuật đồng đốt amoniac (phát thải bằng 0) tại các nhà máy nhiệt điện than hiện hữu để giảm phát thải tức thời mà không cần đập bỏ hạ tầng cũ. Ngoài ra Nhật Bản còn thực hiện tự chủ khoáng sản cho xe điện (EV) và công nghệ sạch.

Nguồn: https://japanbiz.vn/chinh-sach-nang-luong-moi-cua-nhat-ban-2025-giam-60-khi-thai-vao-nam-2035/

2. Các biện pháp ứng phó nhằm đảm bảo an ninh năng lượng của Nhật Bản

Sau sự cố Fukushima 2011, chính sách của nước này đã chuyển dịch từ tập trung vào hạt nhân sang sự kết hợp đa dạng hơn, với trọng tâm là "3E + S" (Energy Security - An ninh năng lượng, Economic Efficiency - Hiệu quả kinh tế, Environment - Môi trường, và Safety - An toàn). Chiến lược "Chuyển đổi Xanh", là chính sách cốt lõi được Chính phủ Nhật Bản đẩy mạnh từ năm 2023 đến nay nhằm đạt mục tiêu Net Zero vào năm 2050. Chính phủ dự kiến huy động hơn 150 nghìn tỷ Yên (khoảng 1.000 tỷ USD) đầu tư từ cả khu vực công và tư nhân trong 10 năm tới để thay đổi cấu trúc công nghiệp và năng lượng. Nhật Bản là quốc gia đầu tiên phát hành "Trái phiếu chuyển đổi kinh tế khí hậu" để hỗ trợ các công nghệ mới như hydro xanh và thu giữ carbon. Sau nhiều năm trì hoãn, Nhật Bản đã thực hiện một bước ngoặt chính trị lớn vào giai đoạn 2024-2025, Chính phủ cho phép tái khởi động các lò phản ứng an toàn và kéo dài thời gian vận hành các lò cũ lên trên 60 năm, đầu tư mạnh vào công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) thế hệ mới để đảm bảo nguồn điện nền ổn định và không phát thải. Nhật Bản đang thiết lập các hành lang vận chuyển hydro và amoniac từ Úc và Trung Đông, đặt mục tiêu trở thành xã hội sử dụng Hydro đầu tiên trên thế giới. Đồng đốt (Co-firing), một chính sách đặc thù của Nhật là đốt kèm amoniac/hydro tại các nhà máy nhiệt điện than và khí hiện có để giảm dần lượng phát thải mà không cần dỡ bỏ hạ tầng ngay lập tức.

Theo Kế hoạch Năng lượng Chiến lược lần thứ 6, Nhật Bản đặt mục tiêu cắt giảm 46% khí nhà kính vào năm 2030 với cơ cấu điện năng năng lượng tái tạo chiếm 36-38% (trong đó điện mặt trời và điện gió ngoài khơi là trọng tâm); Năng lượng hạt nhân chiếm 20-22%; Khí tự nhiên (LNG) giảm xuống còn 20%; Than đá giảm mạnh xuống còn 19%. Nhật Bản đặt mục tiêu nâng tỷ lệ tự chủ năng lượng lên 30-40% vào năm 2040. Do phụ thuộc hơn 90% vào năng lượng nhập khẩu, Nhật Bản đang thắt chặt hợp tác với Mỹ và Úc để đảm bảo nguồn cung LNG ổn định, giảm phụ thuộc vào Nga. Dự trữ quốc gia duy trì mức dự trữ dầu mỏ và khí đốt nghiêm ngặt để ứng phó với các cuộc khủng hoảng tại Trung Đông.

Luật hóa "Chuyển đổi Xanh" (GX) thành động lực tăng trưởng, thay vì chỉ ban hành các nghị định hành chính, Nhật Bản đã luật hóa lộ trình này thông qua Luật Thúc đẩy Chuyển đổi Xanh (GX Promotion Act). Chính phủ thành lập "Trái phiếu GX" để huy động vốn mồi. Đây là mô hình thể chế đầu tiên trên thế giới mà Chính phủ đứng ra bảo lãnh tài chính cho các công nghệ chưa phát thải (như hydrogen, ammonia, SMR) để giảm rủi ro cho khu vực tư nhân. Chính phủ điều chỉnh quy hoạch thể chế để cho phép ưu tiên xây dựng các nguồn điện sạch và hệ thống lưu trữ năng lượng (ESS) bao quanh các cụm công nghiệp bán dẫn. Các doanh nghiệp công nghệ cao được hưởng cơ chế mua điện trực tiếp (PPA) từ các nguồn năng lượng tái tạo hoặc hạt nhân, giúp họ đạt được chứng chỉ xanh quốc tế, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh cho hàng hóa xuất khẩu. Cải cách thể chế về nghiên cứu và phát triển (R&D), chuyển dịch từ hỗ trợ dàn trải sang tập trung vào các công nghệ "Game-changing", thông qua Quỹ Đổi mới Xanh (Green Innovation Fund) chỉ tập trung vào các dự án có tính ứng dụng kinh tế và khả thi cao trong 10 năm tới.

Trong bối cảnh mới năm 2026, đặc điểm bởi sự bất ổn địa chính trị tại Trung Đông, cuộc chạy đua công nghệ AI tiêu thụ cực nhiều điện năng và cam kết Net Zero—Nhật Bản đã chuyển dịch từ mô hình "an ninh dựa trên nhập khẩu" sang "an ninh dựa trên tự chủ công nghệ và chuyển đổi xanh", không xem chuyển đổi xanh chỉ là vấn đề môi trường, mà là cốt lõi của an ninh quốc gia và tăng trưởng kinh tế. Nhật Bản tiến hành định giá Carbon, thiết lập thị trường mua bán phát thải (ETS) bắt đầu vận hành đầy đủ từ năm tài chính 2026 để thúc đẩy các doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Nhật Bản dự báo nhu cầu điện sẽ tăng vọt (tới 20% vào năm 2040) do sự bùng nổ của các trung tâm dữ liệu và nhà máy bán dẫn, vì vậy, Nhật Bản đã đầu tư mạnh vào hệ thống lưu trữ năng lượng (ESS) và lưới điện thông minh để điều tiết tải giữa các vùng (ví dụ: chuyển điện sạch từ Hokkaido xuống các trung tâm tiêu thụ ở Tokyo). Áp dụng AI và SaaS để tối ưu hóa tiêu thụ điện tại các nhà máy và tòa nhà văn phòng. Thủ tướng Takaichi Sanae công bố “Gói chính sách tổng thể nhằm củng cố cấu trúc cung cầu năng lượng” (Power GX), tập trung giảm phụ thuộc vào tuyến vận tải dầu mỏ rủi ro từ Eo biển Hormuz, đa dạng hóa nguồn cung và hỗ trợ hạ tầng năng lượng qua Cơ quan An ninh năng lượng và kim loại Nhật Bản (JOGMEC).

3. Kinh nghiệm rút ra

Có thể nói, chính sách của Nhật Bản là một sự kết hợp giữa công nghệ cao (Hydro, SMR) và tính thực dụng (kéo dài tuổi thọ hạt nhân, đốt kèm amoniac) để vừa bảo vệ môi trường, vừa không làm đứt gãy chuỗi cung ứng công nghiệp. Bí quyết của Nhật Bản là "Kinh tế hóa năng lượng", kết hợp chặt chẽ giữa ứng phó ngắn hạn và chuyển đổi xanh dài hạn, nổi bật qua sáng kiến AZEC 2.0 và chiến lược dự trữ quốc gia. Nhật Bản không nhìn năng lượng như một chi phí đầu vào cần cắt giảm, mà là một lĩnh vực đầu tư chiến lược để tạo ra các ngành công nghiệp mới, việc làm mới và lợi thế cạnh tranh mới trên trường quốc tế. Nhật Bản duy trì mức dự trữ dầu thô khổng lồ, lên tới khoảng 254 ngày, nhằm ổn định tâm lý thị trường và ngăn ngừa hoảng loạn khi nguồn cung toàn cầu bị gián đoạn.

4. Hợp tác Việt Nam - Nhật Bản trong lĩnh vực năng lượng và hàm ý chính sách

Một trong những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu của Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đó là “Tăng cường hợp tác quốc tế, góp phần thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững ngành năng lượng và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, tích cực tham gia các sáng kiến, cam kết quốc tế về chuyển dịch năng lượng, giảm phát thải khí nhà kính theo hướng linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tế của đất nước. Triển khai tích cực hiệu quả Quan hệ đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng (JETP)”.[1]

Một bước phát triển quan trọng trong hợp tác Việt Nam - Nhật Bản trong lĩnh vực năng lượng là chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từ ngày 8–11/11/2026. Ngày 9/11/2026, hai nước tổ chức Kỳ họp lần thứ 8 Ủy ban hỗn hợp Việt Nam – Nhật Bản về hợp tác công nghiệp, thương mại và năng lượng. Tuyên bố Tầm nhìn chung Việt Nam – Nhật Bản ngày 9/11/2026 nhấn mạnh việc sớm triển khai 15 dự án năng lượng AZEC, thúc đẩy các dự án LNG, tăng cường dự trữ dầu và hợp tác trong khuôn khổ POWERR Asia. Nhật Bản cũng tiếp tục được xác định là một trong những đối tác ưu tiên trong phát triển chương trình điện hạt nhân của Việt Nam. Phát biểu tại Quốc hội Nhật Bản, về lĩnh vực hợp tác năng lượng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh hai bên cần kết hợp yêu cầu bảo đảm nguồn cung với chuyển đổi xanh, phù hợp điều kiện và lộ trình của mỗi nước. Hợp tác cần hướng vào sử dụng năng lượng hiệu quả, phát triển năng lượng tái tạo, hệ thống truyền tải, lưu trữ và các công nghệ giảm phát thải có tính khả thi về kinh tế. Tuyên bố tầm nhìn chung Việt Nam - Nhật Bản Đối tác đồng hành, đồng kiến tạo, cùng có lợi, vì tăng trưởng chất lượng cao, tự chủ chiến lược và tự cường, hai nhà lãnh đạo khẳng định tầm quan trọng của việc thúc đẩy sớm triển khai 15 dự án hợp tác năng lượng Việt Nam-Nhật Bản trong khuôn khổ Cộng đồng châu Á phát thải ròng bằng 0 (AZEC), các dự án điện LNG và điện khí do doanh nghiệp Nhật Bản đầu tư thông qua việc cải thiện môi trường kinh doanh cũng như bảo đảm an ninh năng lượng, trên cơ sở hài hòa lợi ích giữa các bên liên quan và phù hợp với pháp luật Việt Nam. Đồng thời, hai nhà lãnh đạo chia sẻ quan điểm về tầm quan trọng của việc bảo đảm thương mại năng lượng tự do và minh bạch, tăng cường hợp tác quốc tế về dự trữ dầu mỏ, tăng cường hợp tác giữa các nước sản xuất và tiêu thụ năng lượng nhằm bảo đảm nguồn cung năng lượng ổn định. Hai bên nhất trí triển khai hợp tác trong khuôn khổ POWERR Asia do Nhật Bản công bố. Hai nhà lãnh đạo cũng nhất trí cụ thể hóa hợp tác, trong đó có việc Nhật Bản hỗ trợ kỹ thuật, phát triển nguồn nhân lực và hỗ trợ tài chính cho dự trữ năng lượng quốc gia của Việt Nam, khẳng định Nhật Bản tiếp tục là một trong những đối tác ưu tiên trong chương trình phát triển năng lượng hạt nhân của Việt Nam và nhất trí tiếp tục thúc đẩy hợp tác phát triển năng lượng hạt nhân tại Việt Nam trong tương lai.[2] 

Nguồn: https://baochinhphu.vn/viet-nam-va-nhat-ban-day-manh-phoi-hop-phat-trien-nang-luong-ha-tang-thiet-yeu

Các văn kiện và thỏa thuận liên quan đến lĩnh vực năng lượng nổi bật gồm: Thỏa thuận vay với Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA), ký kết cho Dự án xây dựng Nhà máy nhiệt điện Ô Môn III, nằm trong gói cam kết vốn ODA trọng điểm của Nhật Bản dành cho Việt Nam. Biên bản ghi nhớ hợp tác trong lĩnh vực điện hạt nhân được ký kết giữa các cơ quan hữu quan nhằm đẩy mạnh nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm và hợp tác phát triển. Định hướng chiến lược về năng lượng và khí hậu, trong Tuyên bố tầm nhìn chung và các cuộc làm việc (như buổi làm việc giữa Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn và Chủ tịch Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản - JBIC), hai bên thống nhất thúc đẩy chuyển dịch năng lượng, bảo đảm an ninh năng lượng, dự trữ năng lượng và sớm triển khai các dự án điện khí hóa lỏng (LNG) tại Việt Nam trong khuôn khổ sáng kiến POWERR Asia.

Những diễn biến này cho thấy hợp tác năng lượng đã mở rộng từ hợp tác đầu tư và chuyển giao công nghệ sang hợp tác về an ninh năng lượng, khả năng chống chịu chuỗi cung ứng và an ninh kinh tế.

Trong bối cảnh đảm bảo an ninh năng lượng hiện nay, các doanh nghiệp của Việt Nam cần phối hợp với doanh nghiệp Nhật Bản để tìm kiếm nguồn cung thay thế, hỗ trợ thu xếp giao dịch và giảm thiểu rủi ro vận tải; tận dụng các cơ chế hỗ trợ tài chính, bảo hiểm và thu xếp nguồn cung của Nhật Bản; phát triển lưới điện, điện gió ngoài khơi và giảm phát thải tại các khu công nghiệp; hợp tác nghiên cứu hydrogen xanh, amoniac xanh, thu giữ và lưu trữ carbon (CCS), cũng như các giải pháp sử dụng năng lượng hiệu quả trong công nghiệp. Hợp tác năng lượng cần gắn với mục tiêu nâng cao năng lực tự chủ công nghiệp của Việt Nam. Hai bên cần xây dựng cơ chế phối hợp khi xảy ra khủng hoảng, chia sẻ thông tin thị trường, đánh giá rủi ro và bảo đảm khả năng tiếp cận nhiên liệu thiết yếu. Hợp tác Việt Nam – Nhật Bản nhằm bảo đảm an ninh năng lượng trong tình hình hiện nay có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi kinh tế – thương mại thông thường. Đây là một bộ phận quan trọng của quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện, gắn trực tiếp với an ninh kinh tế, năng lực tự chủ chiến lược, phát triển công nghiệp và chuyển đổi xanh của Việt Nam.

Tóm lại, bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia là nền tảng, là tiền đề quan trọng để phát triển đất nước, là bộ phận quan trọng của an ninh quốc gia. Một trong những nhiệm vụ, giải pháp quan trọng của Nghị quyết 70-NQ/TW đề ra là phải “tăng cường hợp tác quốc tế, góp phần thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững ngành năng lượng và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, mở rộng và làm sâu sắc hơn quan hệ hợp tác quốc tế về năng lượng với các đối tác quan trọng trong tất cả các phân ngành, lĩnh vực”. Phát triển năng lượng được ưu tiên cao nhất để đáp ứng yêu cầu tăng trưởng liên tục trên 10% trong giai đoạn tới, thực hiện hai mục tiêu 100 năm của đất nước.

Tài liệu tham khảo

1.      Chiến lược phát triển năng lượng hydrogen của Nhật Bản, 11/04/2024, https://vjst.vn/chien-luoc-phat-trien-nang-luong-hydrogen-cua-nhat-ban-63938.html

2.      Cách tiếp cận của Nhật Bản trong việc ứng phó với khủng hoảng năng lượng, 02/04/2026, https://www.vietnamplus.vn/cach-tiep-can-cua-nhat-ban-trong-viec-ung-pho-voi-khung-hoang-nang-luong-post1102614.vnp

3.      Nhật Bản công bố gói chính sách năng lượng mới, 28/08/2026, https://nhandan.vn/nhat-ban-cong-bo-goi-chinh-sach-nang-luong-moi-post985009.html

4.      Gợi mở chính sách cho Việt Nam từ chiến lược năng lượng của Nhật Bản, 28/03/2026, https://baocaovien.vn/tin-tuc/goi-mo-chinh-sach-cho-viet-nam-tu-chien-luoc-nang-luong-cua-nhat-ban/405064.html

5.      Chính sách phát triển năng lượng tái tạo ở Việt Nam, nhìn từ kinh nghiệm của Nhật Bản, Tạp chí Công Thương, Số 6  tháng 3 năm 2023, https://ojs.tapchicongthuong.vn/vi/ojs-post/chinh-sach-phat-trien-nang-luong-tai-tao-o-viet-nam--nhin-tu-kinh-nghiem-cua-nhat-ban-105371.htm

6.      Chiến lược An ninh năng lượng của một số quốc giaNhật Bản: Tận dụng mọi nguồn lực để tự chủ năng lượng, 08/06/2026, https://daibieunhandan.vn/chien-luoc-an-ninh-nang-luong-cua-mot-so-quoc-gia-nhat-ban-tan-dung-moi-nguon-luc-de-tu-chu-nang-luong-10419567.html

Võ Hải Thanh

Viện Nghiên cứu Châu Á Thái Bình Dương