Tiến trình xây dựng ASCC

Nửa đầu năm 2026 đánh dấu giai đoạn chuyển tiếp quan trọng của tiến trình xây dựng ASCC khi Kế hoạch tổng thể ASCC 2025 kết thúc và Kế hoạch Chiến lược ASCC bắt đầu được triển khai. Trong bối cảnh khu vực phải đối mặt với nhiều thách thức như già hóa dân số, biến đổi nhân khẩu học, bất bình đẳng xã hội, chuyển đổi số, biến đổi khí hậu và các nguy cơ an ninh phi truyền thống, ASCC tiếp tục khẳng định vai trò là trụ cột lấy người dân làm trung tâm, hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống và tăng cường khả năng chống chịu của cộng đồng ASEAN.

Với vai trò Chủ tịch ASEAN và Chủ tịch ASCC năm 2026, Philippines đã định hình chương trình nghị sự của trụ cột ASCC theo chủ đề chung của ASEAN là “Cùng nhau định hình tương lai” và định hướng “Trao quyền cho người dân”. Trên cơ sở đó, Philippines thúc đẩy khuôn khổ hành động RISE, gồm bốn ưu tiên chính: Gia đình kiên cường và được trao quyền (tập trung vào phúc lợi trẻ em và hỗ trợ gia đình); Phát triển bao trùm (thúc đẩy cơ hội công bằng cho các nhóm dễ bị tổn thương trong xã hội); Thanh niên thông minh và đổi mới sáng tạo (trao quyền cho thanh niên thông qua nâng cao kỹ năng số và thúc đẩy việc sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm, phù hợp với các chuẩn mực đạo đức); và Tương lai bền vững về môi trường, bảo đảm an ninh lương thực (tăng cường khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu, nâng cao năng lực ứng phó thiên tai và thúc đẩy các hệ thống lương thực bền vững trên toàn khu vực). Khuôn khổ này phản ánh định hướng phát triển lấy con người làm trung tâm, tăng cường khả năng chống chịu của xã hội và bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong tiến trình hội nhập khu vực [1].

Bên cạnh đó, Diễn đàn Cấp cao ASCC và Hội nghị Hội đồng ASCC lần thứ 35 đã thông qua “Tuyên bố Bộ trưởng ASCC về Tăng cường quyền cho người dân ASEAN” (Tuyên bố Manila). Đây là văn kiện định hướng chiến lược, khẳng định sự thống nhất trong đa dạng, đặt phẩm giá con người và an ninh con người vào trọng tâm của tiến trình hội nhập [2]. Đồng thời, các nhà lãnh đạo đã thông qua một văn kiện kết quả để trình các nhà Lãnh đạo ASEAN phê duyệt và chín văn kiện để ghi nhận tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48. Các văn kiện tập trung vào nhiều lĩnh vực ưu tiên như phát huy vai trò của thanh niên trong ứng phó biến đổi khí hậu và giảm nhẹ rủi ro thiên tai, tăng cường quản trị địa phương, bảo vệ phụ nữ và trẻ em, thúc đẩy sự hòa nhập của người khuyết tật, quản lý và bảo vệ lao động di cư cũng như bảo vệ quyền lợi của người lao động trên các nền tảng số [3].

Phát biểu tại Hội nghị lần thứ 35 của Hội đồng ASCC ở thành phố Makati vào ngày thứ Năm, Bộ trưởng Phúc lợi Xã hội đồng thời là Chủ tịch Hội đồng ASCC, ông Rex Gatchalian, khẳng định khuôn khổ RISE là nền tảng cho các ưu tiên hợp tác văn hóa – xã hội của ASEAN trong năm 2026 (Nguồn: Philippine News Agency)

Cùng với việc hoàn thiện các định hướng chính sách, ASEAN cũng đẩy mạnh xây dựng cơ chế thực thi và giám sát nhằm bảo đảm các cam kết được triển khai hiệu quả. Tại Hội nghị lần thứ 15 của Nhóm công tác đặc biệt xây dựng Kế hoạch Chiến lược ASCC (AHWG) ở Dili, Timor-Leste (ngày 9-10/6/2026), các nước thành viên đã thống nhất xây dựng số liệu cơ sở cho hệ thống chỉ số đánh giá kết quả chủ chốt (KPIs) của các biện pháp chiến lược trong Kế hoạch Chiến lược ASCC, đồng thời thảo luận về các chỉ số ở cấp độ mục tiêu. Hội nghị cũng ghi nhận các khuyến nghị từ các cơ quan chuyên ngành thuộc ASCC, nhằm bảo đảm quá trình thu thập dữ liệu cơ sở tại các quốc gia thành viên ASEAN được triển khai thuận lợi và hoàn thành đúng tiến độ [4].

Hiểm họa từ nắng nóng kỷ lục và biến đổi khí hậu cực đoan

Trong sáu tháng đầu năm 2026, biến đổi khí hậu tiếp tục là một trong những thách thức nghiêm trọng nhất đối với ASEAN. Các đợt nắng nóng cực đoan kéo dài đã liên tiếp phá vỡ nhiều kỷ lục về nhiệt độ, gây áp lực lớn lên hệ thống y tế, giáo dục, năng lượng, nông nghiệp và an ninh lương thực. Tần suất và cường độ gia tăng của các hiện tượng thời tiết cực đoan cho thấy tác động của biến đổi khí hậu ngày càng sâu rộng, không chỉ đối với môi trường mà còn đối với phát triển kinh tế - xã hội và an ninh con người trong khu vực.

Tại Đông Nam Á, nhiều quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của các đợt nắng nóng kéo dài. Ở Việt Nam, nhiều địa phương thuộc miền Bắc và miền Trung ghi nhận nhiệt độ vượt 42°C, làm gia tăng các bệnh liên quan đến hô hấp, tim mạch và sốc nhiệt. Đồng thời, hạn hán và xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long tiếp tục diễn biến phức tạp, đe dọa sản xuất nông nghiệp và sinh kế của hàng triệu người dân. Tại Thái Lan, chỉ số nhiệt ở nhiều khu vực vượt ngưỡng nguy hiểm, kéo theo số ca tử vong liên quan đến nắng nóng gia tăng và làm gia tăng nhu cầu tiêu thụ điện, gây áp lực lên hệ thống năng lượng. Tại Philippines, nhiệt độ cao buộc nhiều địa phương phải điều chỉnh lịch học, ảnh hưởng đến hàng triệu học sinh và làm gián đoạn hoạt động giáo dục. Trong khi đó, Malaysia phải đối mặt với tình trạng nắng nóng kéo dài kết hợp lượng mưa suy giảm, khiến nhiều hồ chứa nước cạn kiệt và làm gia tăng nguy cơ mất an ninh nguồn nước cũng như suy giảm sản lượng nông nghiệp [5].

Nhìn chung, các hiện tượng nắng nóng kỷ lục, hạn hán kéo dài và thời tiết cực đoan trong nửa đầu năm 2026 cho thấy biến đổi khí hậu đã trở thành thách thức đối với sự phát triển kinh tế - xã hội và an ninh con người của ASEAN. Những tác động ngày càng rõ nét đối với sức khỏe cộng đồng, giáo dục, sinh kế, an ninh lương thực và nguồn nước đặt ra yêu cầu cấp thiết về tăng cường năng lực thích ứng, thúc đẩy tăng trưởng xanh và đẩy mạnh hợp tác khu vực trong ứng phó với biến đổi khí hậu.

Đẩy mạnh hợp tác giáo dục, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số

Trong 6 tháng đầu năm 2026, ASEAN tiếp tục thúc đẩy hợp tác trong giáo dục, phát triển nguồn nhân lực, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo nhằm hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng thích ứng của khu vực trong kỷ nguyên số.

Một trong những điểm nhấn nổi bật là Hội thảo Thế hệ trẻ Diễn đàn tương lai ASEAN 2026: Chiến lược và Kỹ năng cho Lãnh đạo khu vực được tổ chức tại Jakarta (Indonesia) vào tháng 3/2026 với sự phối hợp của Vương quốc Anh và Học viện Ngoại giao Việt Nam. Chương trình quy tụ các đại diện thanh niên ASEAN và Vương quốc Anh nhằm tăng cường kỹ năng lãnh đạo, tư duy chiến lược và năng lực tham gia hoạch định chính sách khu vực, qua đó phát huy vai trò của thanh niên trong triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 và xây dựng một ASEAN năng động, bao trùm và hướng tới tương lai [6].

Trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Hội nghị lần thứ 20 của Ban Cố vấn cho Ủy ban ASEAN về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (BAC-20) tổ chức tại Lào vào tháng 6/2026 đã rà soát tiến độ triển khai các Kết quả kinh tế ưu tiên (PEDs) giai đoạn 2025–2026, trong đó nổi bật là Giai đoạn II của Dự án ASEAN Tech Startup Ignite và quá trình xây dựng Tuyên bố ASEAN về hợp tác trong lĩnh vực đổi mới sáng tạo, công nghệ và khoa học vũ trụ. Các nước thành viên cũng thảo luận công tác chuẩn bị cho giai đoạn đầu của Kế hoạch hành động khu vực về AI trong lĩnh vực y tế, dự kiến triển khai từ năm 2026. Bên cạnh đó, Hội nghị đã thông qua các đề xuất liên quan đến những kết quả đầu ra chủ chốt của năm 2027 trong khuôn khổ Sáng kiến ASEAN – EU Elevate, hướng tới tăng cường năng lực cho Văn phòng chuyển giao công nghệ ASEAN và mở rộng hợp tác khoa học - công nghệ giữa ASEAN và EU [7].

Các nhà lãnh đạo trẻ chụp ảnh tập thể cùng các diễn giả khách mời ngày 9/3/2026 (Nguồn: Học viện Ngoại giao)

Hợp tác giáo dục và giao lưu nhân dân với các đối tác ngoài khu vực cũng tiếp tục được mở rộng. Một trong những hoạt động tiêu biểu là Cuộc thi Thiết kế Sản phẩm sáng tạo Trung Quốc – ASEAN SEAMEO 2026, được tổ chức nhằm xây dựng nền tảng hợp tác đổi mới sáng tạo xuyên văn hóa cho các cơ sở giáo dục và đào tạo của Trung Quốc và Đông Nam Á. Cuộc thi hướng tới phát hiện và bồi dưỡng nhân tài trong giáo dục nghề nghiệp, thúc đẩy chuyển giao và ứng dụng các thành tựu về giáo dục và phát triển kỹ năng; đồng thời tăng cường sự gắn kết và hội nhập sâu rộng giữa Trung Quốc và các quốc gia Đông Nam Á trong các lĩnh vực văn hóa và kỹ năng nghề nghiệp. Những sáng kiến này góp phần củng cố nền tảng xã hội, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thúc đẩy hội nhập khu vực trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra ngày càng mạnh mẽ [8].

Triển vọng 6 tháng cuối năm 2026

Trong 6 tháng cuối năm 2026, ASEAN sẽ tiếp tục triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 và Kế hoạch Chiến lược ASCC 2026–2035 với trọng tâm là phát triển con người, nâng cao chất lượng an sinh xã hội, thúc đẩy chuyển đổi số và tăng cường khả năng chống chịu của cộng đồng trước các thách thức mới nổi.

Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo sẽ tiếp tục là động lực quan trọng của hợp tác khu vực. ASEAN sẽ đẩy mạnh các sáng kiến về giáo dục số, kỹ năng số, quản trị AI, đổi mới sáng tạo và kinh tế số nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và thích ứng với những biến đổi của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0.

Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu được dự báo vẫn là một thách thức lớn nhất đối với khu vực. Nguy cơ xuất hiện El Niño cường độ mạnh kết hợp với pha dương của Dao động lưỡng cực Ấn Độ Dương có thể làm gia tăng nắng nóng, hạn hán, thiếu nước và suy giảm sản lượng nông nghiệp tại nhiều quốc gia Đông Nam Á. Hơn nữa, các hiện tượng thời tiết cực đoan có thể làm gia tăng nguy cơ mất an ninh lương thực, dịch bệnh, di cư môi trường và các thách thức về phát triển bền vững [5].

Nhìn chung, triển vọng văn hóa - xã hội của ASEAN trong nửa cuối năm 2026 sẽ tiếp tục đan xen giữa cơ hội và thách thức. Trong khi tiến trình hội nhập, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo tạo ra động lực mới cho tăng trưởng và phát triển, các vấn đề như biến đổi khí hậu và những bất ổn của môi trường quốc tế sẽ tiếp tục đòi hỏi ASEAN phải tăng cường hợp tác, nâng cao năng lực quản trị và xây dựng các chính sách phát triển bao trùm, lấy người dân làm trung tâm.

Trương Phan Thanh Thủy

Trung tâm nghiên cứu ASEAN và các vấn đề quốc tế

Tài liệu tham khảo:

1. Marita Moaje, “PH pushes 'RISE' agenda for more people-centered ASEAN”, Philippine News Agency, March 5, 2026, https://www.pna.gov.ph/articles/1270378.

2. Ngọc Anh & T Kiên, “Diễn đàn Cấp cao Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASEAN (ASCC) 2026”, Bộ Nội vụ, 4/3/2026, https://moha.gov.vn/tin-tuc/dien-dan-cap-cao-cong-dong-van-hoa-xa-hoi-asean-ascc-2026---id19311.

3. “ASEAN Socio-Cultural Community Council Charts Strategic Directions Toward an Inclusive, Future-Ready and People-Centred ASEAN”, The ASEAN Secretariat, March 5, 2026, https://asean.org/asean-socio-cultural-community-council-charts-strategic-directions-toward-an-inclusive-future-ready-and-people-centred-asean/.

4. “ASCC Commences Baselining for its Strategic Plan”, The ASEAN Secretariat, June 10, 2026, https://asean.org/ascc-commences-baselining-for-its-strategic-plan/.

5. “The Boiling Point: Southeast Asia’s 2026 Heat Crisis and the Looming Shadow of a Super El Niño”, Marufish World of Disaster Prevention, April 11, 2026, https://marufish.com/2026/04/11/the-boiling-point-southeast-asias-2026-heat-crisis-and-the-looming-shadow-of-a-super-el-nino/.

6. “Promoting Youth Leadership Initiatives Towards the ASEAN Future Forum 2026”, Học viện ngoại giao, 17/03/2026, https://dav.edu.vn/en/promoting-youth-leadership-initiatives-towards-the-asean-future-forum-2026/.

7. “ASEAN strengthens sci-tech cooperation for sustainable growth”, Vietnam+, 22/06/2026, https://en.vietnamplus.vn/asean-strengthens-sci-tech-cooperation-for-sustainable-growth-post347026.vnp.

8. “2026 China-ASEAN SEAMEO Creative Merchandise Design Competition”, SEAMEO Secretariat, https://www.seameo.org/search/539.