Toàn cảnh AHMM 17 (Nguồn: Sinar Daily)

Việc Malaysia đăng cai AHMM 17 sau 22 năm là một dấu mốc đáng chú ý đối với hợp tác y tế ASEAN. Trong bối cảnh các vấn đề y tế ngày càng có tính xuyên biên giới, hội nghị lần này tạo cơ hội để các nước trao đổi về những thách thức chung và định hướng hợp tác nhằm tăng cường khả năng ứng phó của khu vực.

Một trong những nội dung quan trọng nhất của hội nghị là việc công bố Chương trình nghị sự Y tế chiến lược ASEAN (ASHA) 2026–2030. Đây là lộ trình phát triển y tế của ASEAN trong 5 năm tới và gắn với Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. ASHA tập trung vào bốn nhóm lĩnh vực cốt lõi gồm thúc đẩy lối sống lành mạnh và phòng ngừa bệnh không lây nhiễm; ứng phó với các mối đe dọa y tế công cộng mới nổi; củng cố hệ thống y tế và khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe; bảo đảm an toàn thực phẩm trong khu vực. ASHA đồng thời hướng tới thu hẹp chênh lệch về phát triển y tế giữa các nước và bảo đảm mọi cộng đồng đều được hưởng lợi từ quá trình hợp tác. [1] Tuy nhiên, việc triển khai ASHA trong thực tế sẽ không đơn giản do các nước ASEAN vẫn có sự khác biệt đáng kể về nguồn lực, năng lực y tế, trình độ công nghệ và khuôn khổ pháp lý. Vì vậy, hiệu quả của chương trình không chỉ phụ thuộc vào mức độ thống nhất về định hướng mà còn ở khả năng các nước chuyển hóa những mục tiêu chung thành chính sách và hoạt động cụ thể.

Mặt khác, Hội nghị đề xuất sáng kiến Mô hình Một cửa ASEAN nhằm thực hiện phê duyệt trước khi đưa thiết bị y tế ra thị trường. Các nước đã thống nhất về nguyên tắc triển khai theo từng giai đoạn, trong đó Malaysia đảm nhiệm vai trò đầu mối điều phối tiếp nhận hồ sơ kỹ thuật. Cơ chế này nhằm giảm sự phân mảnh trong quản lý thiết bị y tế giữa các quốc gia và tạo thuận lợi hơn cho việc đưa sản phẩm vào thị trường khu vực. Do quy định và năng lực quản lý giữa các nước vẫn còn khác nhau, triển khai từng bước là cách tiếp cận thực tế, đồng thời tạo điều kiện để các bên từng bước điều chỉnh quy trình và tăng mức độ tương thích giữa các hệ thống. [2]

Một ưu tiên khác là củng cố năng lực chuẩn bị và ứng phó với các tình huống y tế khẩn cấp. ASEAN tiếp tục thúc đẩy việc đưa Trung tâm ASEAN về các trường hợp khẩn cấp y tế công cộng và bệnh mới nổi (ACPHEED) vào hoạt động, đồng thời tăng cường hệ thống điều phối ứng phó khẩn cấp y tế công cộng trong khu vực. Những nội dung này phản ánh những kinh nghiệm rút ra từ đại dịch COVID-19, đặc biệt là yêu cầu nâng cao khả năng phát hiện sớm, chia sẻ thông tin và dữ liệu, duy trì các dịch vụ y tế thiết yếu và bảo đảm hoạt động của hệ thống y tế khi xảy ra khủng hoảng. [3]

AHMM 17 cũng đánh dấu một cột mốc ngoại giao quan trọng với việc lần đầu tiên tổ chức Hội nghị Bộ trưởng Y tế ASEAN – Hoa Kỳ và ASEAN – Nhật Bản, cùng với các cuộc tham vấn cấp cao với Trung Quốc, Hàn Quốc và WHO. Theo Bộ trưởng Y tế Malaysia Dzulkefly Ahmad, các diễn đàn này sẽ góp phần củng cố vai trò trung tâm của ASEAN và đưa khu vực trở thành một chủ thể quan trọng trong các nỗ lực toàn cầu về an ninh y tế. [1] Điều này cũng cho thấy ASEAN đang chủ động mở rộng mạng lưới hợp tác nhằm bổ sung nguồn lực, kinh nghiệm và năng lực chuyên môn cho các ưu tiên y tế của khu vực.

Trong hợp tác với Nhật Bản, già hóa khỏe mạnh và bao phủ chăm sóc sức khỏe toàn dân bền vững (UHC) được xác định là những lĩnh vực ưu tiên. Việc nhấn mạnh mục tiêu “sống thọ với phẩm giá” cho thấy vấn đề già hóa dân số đang ngày càng được quan tâm trong hợp tác y tế ASEAN, với trọng tâm không chỉ là chăm sóc người cao tuổi mà còn bảo đảm sức khỏe và chất lượng cuộc sống ở các giai đoạn khác nhau của cuộc đời. [4]

Trong khi đó, hợp tác ASEAN – Hoa Kỳ tập trung nhiều hơn vào các lĩnh vực kỹ thuật như phát hiện sớm, giám sát hệ gen, phân tích dữ liệu lớn và cách tiếp cận Một sức khỏe (One Health). Hai bên đồng thời định hướng xây dựng Kế hoạch công tác hợp tác y tế ASEAN – Hoa Kỳ giai đoạn 2027–2030, gắn với ASHA 2026–2030. [5] Điều này cho thấy quan hệ đối tác đang được định hình theo hướng dài hạn hơn, trong đó hợp tác kỹ thuật được liên kết với các ưu tiên chiến lược của ASEAN.

Nhìn chung, AHMM 17 cho thấy hợp tác y tế ASEAN đang có sự chuyển biến theo hướng thiết thực và lâu dài hơn. Các nước không chỉ xác định những ưu tiên chung mà còn chú trọng hơn đến việc phối hợp và hỗ trợ lẫn nhau trong giải quyết các vấn đề y tế của khu vực. Điều này tạo thêm cơ sở để ASEAN tăng cường sự gắn kết giữa các hệ thống y tế và chủ động hơn trước những vấn đề y tế có tính xuyên biên giới.

Tuy nhiên, kết quả của quá trình này vẫn sẽ phụ thuộc vào khả năng thực hiện các cam kết trong thực tế. Sự khác biệt về nguồn lực, năng lực chuyên môn và thể chế có thể ảnh hưởng đến mức độ triển khai và tạo ra sự chênh lệch trong kết quả hợp tác. Do đó, ý nghĩa của AHMM 17 không nằm ở số lượng sáng kiến được đưa ra mà ở khả năng biến các thỏa thuận chung thành những cơ chế hoạt động thực tế và tạo ra lợi ích rõ ràng cho người dân. Nếu được triển khai hiệu quả, các sáng kiến tại hội nghị sẽ góp phần hình thành nền tảng hợp tác y tế có tính liên kết và bền vững hơn, qua đó nâng cao khả năng chủ động phòng ngừa và ứng phó với những thách thức y tế trong tương lai.

Trương Phan Thanh Thủy

Trung tâm nghiên cứu ASEAN và các vấn đề quốc tế

Nguồn:

[1] Wan Ahmad Atarmiz (2026), “17th AHMM: Strengthening every link vital to a healthier, more resilient ASEAN”, Sinar Daily, https://www.sinardaily.my/ampArticle/740651.

[2] Bernama (2026), “ASEAN Eyes Single Submission Model For Medical Device Approval”, Bernama, https://asean.bernama.com/news.php?id=2605347.

[3] Sinar Daily (2026), “Malaysia pushes stronger Asean health cooperation through strategic five-year agenda”, Newswav, https://newswav.com/article/malaysia-pushes-stronger-asean-health-cooperation-through-strategic-five-ye-A2609_Rq50FZ.

[4] Ragananthini Vethasalam (2026), “Asean, Japan to share solutions in ageing, universal health coverage, says Dr Dzul”, The Star, https://www.thestar.com.my/news/nation/2026/09/11/asean-japan-to-share-solutions-in-ageing-universal-health-coverage-says-dr-dzul.

[5] The Star (2026), “Asean-US to step up early detection, genomic surveillance for health security, says Dr Dzul”, The Star, https://www.thestar.com.my/news/nation/2026/09/11/asean-us-to-step-up-early-detection-genomic-surveillance-for-health-security-says-dr-dzul.