Toàn cảnh ARDCE (Nguồn: Facebook chính thức của DENR)

Cùng với tăng trưởng kinh tế và quá trình đô thị hóa nhanh, lượng chất thải tại các nước ASEAN ngày càng gia tăng, đặc biệt là rác thải nhựa, bao bì và thiết bị điện tử. Điều này đang tạo sức ép lớn đối với công tác thu gom, xử lý chất thải, đồng thời đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách sử dụng tài nguyên trong sản xuất và tiêu dùng. Vì vậy, kinh tế tuần hoàn ngày càng được xem là một hướng đi cần thiết để hạn chế chất thải, tiết kiệm tài nguyên và hướng tới phát triển bền vững.

Việc tổ chức Đối thoại khu vực ASEAN về Kinh tế tuần hoàn (ARDCE) ngày 22–23/9/2026 tại thành phố Makati, Philippines cho thấy ASEAN đang dành sự quan tâm ngày càng lớn hơn cho vấn đề này. Các nội dung trao đổi không chỉ xoay quanh thu gom, xử lý và tái chế chất thải mà còn đề cập đến cách thức tổ chức sản xuất, tiêu dùng và sử dụng tài nguyên. [1] Việc ARDCE gắn với Khung kinh tế tuần hoàn ASEAN, Khung sản xuất và tiêu dùng bền vững ASEAN và Kế hoạch hành động khu vực ASEAN về rác thải biển cũng cho thấy kinh tế tuần hoàn đang được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ hơn giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. [2]

Một nội dung được nhấn mạnh tại ARDCE là cần nhìn nhận kinh tế tuần hoàn trong toàn bộ vòng đời của sản phẩm, thay vì chỉ tập trung vào xử lý chất thải ở khâu cuối. Theo đó, việc tiết kiệm tài nguyên và giảm chất thải cần được tính đến ngay từ khâu lựa chọn nguyên liệu, thiết kế, sản xuất cho đến tiêu dùng, thu hồi, tái sử dụng và tái chế. Khi thời gian sử dụng của sản phẩm được kéo dài và vật liệu sau sử dụng được đưa trở lại sản xuất, lượng chất thải sẽ giảm, đồng thời tài nguyên cũng được sử dụng tiết kiệm và hiệu quả hơn.

Cách tiếp cận này cho thấy kinh tế tuần hoàn không chỉ góp phần giảm áp lực lên môi trường mà còn có thể tạo ra những giá trị kinh tế mới. Việc thu hồi và tái sử dụng vật liệu sau tiêu dùng tạo thêm nhu cầu về công nghệ tái chế, đồng thời mở ra cơ hội phát triển các mô hình kinh doanh và thị trường mới. Khi chất thải được xem là nguồn nguyên liệu có thể tiếp tục đưa vào sản xuất, giá trị của tài nguyên được kéo dài thay vì kết thúc ở khâu thải bỏ. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với ASEAN, khi các nước trong khu vực vừa cần duy trì tăng trưởng, vừa phải ứng phó với sức ép ngày càng lớn về tài nguyên và môi trường.

Tuy nhiên, để kinh tế tuần hoàn đi vào thực tế không phải là điều đơn giản. Các quy định về phân loại hay tái chế chất thải chỉ có thể phát huy hiệu quả khi có những điều kiện phù hợp về vốn, công nghệ, thị trường và năng lực tổ chức thực hiện. Doanh nghiệp khó mở rộng hoạt động thu hồi và tái chế nếu đầu ra cho vật liệu tái chế chưa ổn định; người dân cũng khó thay đổi thói quen nếu sản phẩm thay thế còn đắt hoặc chưa thuận tiện. Ở nhiều địa phương, hạn chế về cơ sở hạ tầng và nguồn lực cũng ảnh hưởng đến việc phân loại và thu gom chất thải. Bởi vậy, phát triển kinh tế tuần hoàn cần sự tham gia của cả cơ quan quản lý, doanh nghiệp, chính quyền địa phương và người dân, thay vì chỉ dựa vào các biện pháp quản lý môi trường.

Kinh nghiệm của Philippines được chia sẻ tại ARDCE cho thấy cần kết hợp nhiều biện pháp để tạo ra sự thay đổi. Nước này đang xây dựng lộ trình quốc gia về nhựa nhằm rà soát các chương trình hiện có và xác định những khoảng trống về chính sách, đầu tư. Đồng thời, cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) được triển khai nhằm tăng trách nhiệm của doanh nghiệp đối với chất thải bao bì nhựa sau tiêu dùng. Đến nay, khoảng 1.059 tổ chức và doanh nghiệp đã đăng ký với Cục Quản lý Môi trường Philippines, trong đó có hơn 200 doanh nghiệp thuộc diện bắt buộc. Tuy vậy, quy định bắt buộc chỉ là một phần của giải pháp. Đối với nhựa dùng một lần, việc hạn chế sử dụng sẽ khó duy trì nếu người dân chưa có những sản phẩm thay thế phù hợp về giá cả và công năng. Điều này cho thấy chính sách không chỉ cần nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp mà còn phải tạo điều kiện để người tiêu dùng có những lựa chọn phù hợp hơn. [1]

Bên cạnh đó, ARDCE còn dành không gian giới thiệu nhiều mô hình và công nghệ về thu hồi vật liệu, tái chế, giảm chất thải và sử dụng tài nguyên hiệu quả. Việc kết nối các đơn vị cung cấp giải pháp với doanh nghiệp, chính quyền địa phương, nhà đầu tư và cộng đồng tạo thêm cơ hội để những sáng kiến phù hợp được đưa vào ứng dụng. Đây cũng là dịp để các nước ASEAN tham khảo kinh nghiệm của nhau và lựa chọn những giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế của từng quốc gia. [3]

Đối với Việt Nam, kinh tế tuần hoàn có ý nghĩa không chỉ ở việc giảm sức ép lên môi trường mà còn ở khả năng góp phần nâng cao chất lượng phát triển. Điều này phù hợp với định hướng của Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 28/7/2026 về xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển, trong đó phát triển kinh tế cần gắn với bảo vệ môi trường, nâng cao chất lượng sống cho người dân. Theo đó, sử dụng tài nguyên tiết kiệm hơn, giảm chất thải và thúc đẩy sản xuất, tiêu dùng có trách nhiệm là những nội dung có thể góp phần hiện thực hóa mục tiêu này.

Để kinh tế tuần hoàn thực sự phát huy hiệu quả, Việt Nam cần thay đổi cách sử dụng tài nguyên trong cả sản xuất và tiêu dùng, thay vì chỉ tập trung vào khâu tái chế. Với doanh nghiệp, việc tiết kiệm nguyên liệu, kéo dài thời gian sử dụng và tăng khả năng thu hồi sản phẩm cần được tính đến ngay từ khâu thiết kế. Với người dân, phân loại rác, hạn chế sản phẩm dùng một lần và tái sử dụng vật liệu cần từng bước trở thành thói quen trong sinh hoạt hằng ngày. Quá trình này cần có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng, đồng thời tạo ra những điều kiện thuận lợi để các lựa chọn thân thiện với môi trường trở nên dễ tiếp cận và phù hợp hơn trong thực tế.

Vì vậy, những kinh nghiệm được chia sẻ tại ARDCE sẽ là cơ sở tham khảo cho Việt Nam trong quá trình thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Hợp tác trong ASEAN cũng tạo điều kiện để Việt Nam tiếp cận các mô hình đã được triển khai trong khu vực, lựa chọn các giải pháp phù hợp và huy động nguồn lực cho quá trình chuyển đổi xanh. Qua đó, kinh tế tuần hoàn có thể góp phần sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, bảo vệ môi trường và thực hiện mục tiêu xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển.

Trương Phan Thanh Thủy

Trung tâm nghiên cứu ASEAN và các vấn đề quốc tế