Sự phát triển của công nghệ số và AI đang làm thay đổi đáng kể cách thức sản xuất, phân phối và tiếp cận thông tin. Các nền tảng công nghệ giúp tin tức được phổ biến nhanh chóng, rộng rãi hơn, nhưng đồng thời đặt ra những vấn đề mới về quyền sử dụng và khai thác nội dung báo chí. Đáng chú ý, việc các nền tảng thu thập, tổng hợp hoặc sử dụng tin, bài để phục vụ hoạt động kinh doanh và huấn luyện các mô hình AI khi chưa có cơ chế cấp phép, trả thù lao phù hợp đang trở thành mối quan tâm của nhiều cơ quan báo chí. Trong khi quá trình sản xuất nội dung đòi hỏi đầu tư nhân lực, thời gian và kinh phí để thu thập, kiểm chứng thông tin, các tác phẩm sau khi công bố có thể được khai thác trên nhiều nền tảng mà đơn vị sản xuất không nhận được lợi ích tương xứng. Bên cạnh đó, việc người dùng tiếp cận tin tức thông qua các bản tổng hợp hoặc tóm tắt thay vì truy cập trực tiếp vào trang báo cũng có thể ảnh hưởng đến nguồn thu của các cơ quan báo chí. Vì vậy, bảo vệ bản quyền không chỉ nhằm bảo đảm quyền lợi của các đơn vị sản xuất nội dung mà còn góp phần duy trì nguồn lực để cung cấp thông tin có chất lượng cho xã hội.

Trong bối cảnh đó, Hội đồng Báo chí Indonesia phối hợp với Tổng cục Sở hữu trí tuệ thuộc Bộ Tư pháp Indonesia tổ chức Diễn đàn ASEAN về Bảo vệ tác phẩm báo chí trong cơ chế bản quyền kỷ nguyên số. Diễn đàn có sự tham gia của các nhà quản lý, đại diện tổ chức báo chí, học giả và chuyên gia pháp lý đến từ các nước ASEAN và Scotland. Các phiên thảo luận tập trung vào ba nội dung chính: những lựa chọn chính sách và quyền liên quan của các cơ quan báo chí thông qua kinh nghiệm của Indonesia, Malaysia và Australia; những thách thức chung đối với ASEAN khi AI tạo sinh sử dụng nội dung báo chí nhưng không ghi rõ nguồn tin; và vị trí pháp lý của tác phẩm báo chí trong hệ thống pháp luật về quyền tác giả của các quốc gia. [1]

Toàn cảnh Diễn đàn ASEAN về Bảo vệ tác phẩm báo chí trong cơ chế bản quyền kỷ nguyên số (Nguồn: ANTARA)

Một trong những vấn đề được quan tâm tại diễn đàn là bảo đảm sự công bằng trong khai thác nội dung báo chí trên môi trường số. Theo đại diện Bộ Truyền thông và Kỹ thuật số Indonesia, việc sử dụng tác phẩm báo chí trên các nền tảng công nghệ và trong quá trình phát triển AI cần có quy định rõ ràng về ghi nguồn, cấp phép và trả thù lao. Tuy nhiên, bảo vệ quyền tác giả phải đi đôi với bảo đảm quyền tự do biểu đạt và quyền tiếp cận thông tin của công chúng. Do đó, việc xây dựng chính sách cần tính đến lợi ích của các cơ quan báo chí, nhà báo, doanh nghiệp công nghệ và người sử dụng thông tin. [2]

Đây là vấn đề không dễ giải quyết bởi việc xác định phạm vi sử dụng hợp pháp đối với tác phẩm báo chí, nhất là khi nội dung được đưa vào các hệ thống AI, còn phụ thuộc vào pháp luật của từng quốc gia. Vì vậy, cần làm rõ những trường hợp được phép sử dụng theo quy định pháp luật và những trường hợp phải xin phép, trả thù lao. Điều này không chỉ giúp hạn chế tranh chấp mà còn tạo cơ sở để các cơ quan báo chí và doanh nghiệp công nghệ hợp tác trong môi trường số.

Kết quả đáng chú ý của diễn đàn là việc công bố Tuyên bố Bali. Tuyên bố tập trung vào bốn nội dung chính: công nhận giá trị kinh tế và đóng góp của các tác phẩm báo chí đối với xã hội; tăng cường thực thi và hoàn thiện pháp luật về quyền tác giả, đồng thời bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của công chúng; thúc đẩy các thỏa thuận công bằng, minh bạch trong việc sử dụng, sao chép, phân phối và khai thác thương mại nội dung báo chí; và tăng cường hợp tác giữa các bên trong khu vực, trong đó có việc nghiên cứu cơ chế đàm phán tập thể nhằm bảo vệ quyền lợi của các cơ quan báo chí. [3] Những nội dung này cho thấy Tuyên bố Bali hướng tới việc bảo vệ quyền lợi của các cơ quan báo chí, đồng thời bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người dân. Đặc biệt, đề xuất nghiên cứu cơ chế đàm phán tập thể có thể giúp các cơ quan báo chí, nhất là những đơn vị có quy mô nhỏ, nâng cao vị thế khi thương lượng với các nền tảng công nghệ về điều kiện sử dụng nội dung và phân chia lợi ích. Tuy nhiên, Tuyên bố Bali mới đưa ra các định hướng hợp tác, chưa phải là khuôn khổ pháp lý có tính ràng buộc đối với các quốc gia. Khả năng hiện thực hóa những nội dung này sẽ phụ thuộc vào việc xây dựng các cơ chế cụ thể, sự phối hợp giữa các bên và quy định pháp luật của từng nước.

Bên cạnh việc hoàn thiện chính sách trong nước, bảo vệ bản quyền báo chí cũng đòi hỏi tăng cường hợp tác giữa các quốc gia. Các nền tảng số thường hoạt động xuyên biên giới, trong khi quy định về quyền tác giả, cơ chế cấp phép và khả năng thực thi pháp luật của các nước ASEAN còn khác nhau. Điều này gây khó khăn cho việc xác định chủ sở hữu quyền tác giả, theo dõi hoạt động sử dụng tác phẩm và xử lý vi phạm bản quyền. Trước thực tế đó, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Indonesia Supratman Andi Agtas đề xuất thành lập Diễn đàn tham vấn Hội đồng Báo chí ASEAN nhằm tăng cường trao đổi thông tin, chia sẻ kinh nghiệm và phối hợp trong lĩnh vực này. Theo ông, các nước ASEAN không nhất thiết phải áp dụng những quy định pháp luật giống nhau, nhưng cần thống nhất về các nguyên tắc cơ bản trong bảo vệ quyền tác giả và bảo đảm lợi ích của các bên liên quan. [4] Đề xuất này có thể giúp các nước ASEAN tăng cường phối hợp trong bảo vệ bản quyền báo chí, nhất là đối với những vấn đề phát sinh xuyên biên giới. Tuy nhiên, hiệu quả hợp tác sẽ phụ thuộc vào khả năng thống nhất những nguyên tắc chung, đồng thời tôn trọng sự khác biệt về pháp luật và điều kiện phát triển báo chí của từng quốc gia.

Đối với Việt Nam, bảo vệ bản quyền tác phẩm báo chí là một vấn đề cần được chú trọng trong quá trình chuyển đổi số. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật, trong đó có các quy định về quyền tác giả; bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số và phát triển các công cụ bảo vệ bản quyền. Nghị quyết cũng nhấn mạnh việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa và ưu tiên đầu tư phát triển các cơ quan báo chí chủ lực đa phương tiện. Những định hướng này góp phần tạo điều kiện để các cơ quan báo chí bảo vệ tác phẩm do mình sản xuất, nâng cao chất lượng hoạt động và thích ứng với sự phát triển của công nghệ. [5]

Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm của các nước trong việc hoàn thiện quy định về sử dụng tác phẩm báo chí trên các nền tảng số và trong ứng dụng AI. Trong đó, cần làm rõ quyền và trách nhiệm của các bên, nghiên cứu cơ chế cấp phép, trả thù lao phù hợp và nâng cao hiệu quả xử lý vi phạm bản quyền. Các cơ quan báo chí cũng cần chủ động ứng dụng công nghệ để quản lý, bảo vệ nội dung do mình sản xuất. Đồng thời, việc tăng cường hợp tác với các nước ASEAN có thể hỗ trợ Việt Nam xử lý những vấn đề phát sinh xuyên biên giới, phù hợp với pháp luật và thực tiễn trong nước.

Nhìn chung, Diễn đàn ASEAN tại Bali đã đưa ra những định hướng đáng chú ý trong bảo vệ bản quyền tác phẩm báo chí trước sự phát triển của công nghệ số và AI. Tuyên bố Bali mở ra cơ hội tăng cường hợp tác khu vực, song việc thực hiện vẫn đòi hỏi những biện pháp cụ thể và sự phối hợp giữa các quốc gia.

Trương Phan Thanh Thủy

Trung tâm nghiên cứu ASEAN và các vấn đề quốc tế

Nguồn:

[1] Dewan Pers (2026), “Dewan Pers Bersama Pemerintah Sepakati Pelindungan Hak Cipta Karya Jurnalistik dalam Forum Jurnalis ASEAN”, Dewan Pers, 10 Oktober 2026 [Hội đồng Báo chí Indonesia (2026), “Hội đồng Báo chí Indonesia và Chính phủ thống nhất về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí tại Diễn đàn Báo chí ASEAN”, Hội đồng Báo chí Indonesia, ngày 10/10/2026], https://dewanpers.or.id/read/news/10-10-2026-dewan-pers-bersama-pemerintah-sepakati-pelindungan-hak-cipta-karya-jurnalistik-dalam-forum-jurnalis-asean

[2] ANTARA (2026), “Indonesia urges ASEAN cooperation on journalistic copyright protection”, ANTARA, 10 October 2026, https://en.antaranews.com/news/434880/indonesia-urges-asean-cooperation-on-journalistic-copyright-protection

[3] Dewan Pers (2026), “Lahirkan “Deklarasi Bali”, Sejumlah Negara ASEAN Sepakat Lindungi Karya Jurnalistik dari Eksploitasi Platform Digital dan AI”, Dewan Pers, 10 Oktober 2026 [Hội đồng Báo chí Indonesia (2026), Thông qua “Tuyên bố Bali”, một số quốc gia ASEAN nhất trí bảo vệ các tác phẩm báo chí trước nguy cơ bị khai thác bởi các nền tảng số và AI, Hội đồng Báo chí Indonesia, ngày 10/10/2026], https://dewanpers.or.id/read/news/10-10-2026-lahirkan-deklarasi-bali-sejumlah-negara-asean-sepakat-lindungi-karya-jurnalistik-dari-eksploitasi-platform-digital-dan-ai

[4] ANTARA (2026), “Indonesia proposes ASEAN journalistic copyright consultation forum”, ANTARA, 10 October 2026, https://en.antaranews.com/news/434936/indonesia-proposes-asean-journalistic-copyright-consultation-forum

[5] “TOÀN VĂN: Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam”, Báo Điện tử Chính phủ, 30/6/2026, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/nghi-quyet-so-80-nq-tw-ve-phat-trien-van-hoa-viet-nam-119260113133313565.htm