TS. Nguyễn Ngọc Lan

Chi bộ 3, Đảng bộ Viện Nghiên cứu Châu Á – Thái Bình Dương

Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về phát triển kinh tế tư nhân đã có sự thay đổi quan trọng cả về nhận thức lý luận và định hướng thực tiễn qua các thời kỳ đổi mới. Từ chỗ xem kinh tế tư nhân là khu vực mang tính bổ trợ, tồn tại có giới hạn trong thời kỳ đầu đổi mới, Đảng từng bước khẳng định vai trò quan trọng của khu vực này trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đến nay, kinh tế tư nhân không chỉ được thừa nhận là một bộ phận cấu thành quan trọng của nền kinh tế mà còn được xác định là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng, đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng cường nội lực quốc gia.

Ảnh: Báo Nhân dân

Thứ nhất, Đảng khẳng định kinh tế tư nhân là bộ phận quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Trong thời kỳ đầu đổi mới, nhận thức về kinh tế tư nhân còn mang tính thận trọng. Tuy nhiên, cùng với quá trình hoàn thiện tư duy về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, quan điểm của Đảng đã có bước phát triển mạnh mẽ. Đại hội VI (1986) mở đường cho đổi mới tư duy kinh tế khi thừa nhận nền kinh tế nhiều thành phần. Đại hội VII và VIII tiếp tục khẳng định kinh tế tư nhân được phép phát triển lâu dài trong khuôn khổ pháp luật. Đến Đại hội IX (2001), Đảng xác định rõ hơn vai trò của kinh tế tư nhân trong huy động nguồn lực xã hội cho phát triển kinh tế. Đại hội X (2006) nhấn mạnh yêu cầu “xóa bỏ mọi rào cản, tạo điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế tư nhân”[i]. Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy thừa nhận sang khuyến khích phát triển. Đặc biệt, Đại hội XII (2016) đánh dấu bước đột phá về nhận thức khi lần đầu tiên khẳng định: “Kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế”[ii]. Quan điểm này tiếp tục được Đại hội XIII (2021) và Đại hội XIV bổ sung, phát triển theo hướng coi kinh tế tư nhân là lực lượng nòng cốt trong huy động nguồn lực xã hội, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đại hội XIV nhấn mạnh: “Kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế; tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, bảo đảm quyền tài sản, quyền tự do kinh doanh; khuyến khích doanh nghiệp trong nước lớn mạnh, có năng lực cạnh tranh quốc tế; đưa tri thức và công nghệ vào sản xuất, kinh doanh”[iii].  Quan điểm này cho thấy sự phát triển quan trọng trong tư duy của Đảng: từ coi kinh tế tư nhân là khu vực bổ trợ sang xác định đây là một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và là lực lượng quan trọng trong xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ.

Thứ hai, phát triển kinh tế tư nhân gắn với hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Đảng xác định phát triển kinh tế tư nhân phải được đặt trong tổng thể nhiệm vụ hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hiện đại, đồng bộ, hội nhập và vận hành đầy đủ theo các quy luật của kinh tế thị trường. Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 3/6/2017 của Hội nghị Trung ương 5 khóa XII về phát triển kinh tế tư nhân đã khẳng định: “Phát triển kinh tế tư nhân lành mạnh theo cơ chế thị trường là yêu cầu khách quan, vừa cấp thiết, vừa lâu dài trong quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta”[iv]. Trên cơ sở đó, Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm quyền tự do kinh doanh và quyền sở hữu tài sản hợp pháp của người dân và doanh nghiệp; xóa bỏ mọi rào cản, định kiến và phân biệt đối xử đối với khu vực kinh tế tư nhân; tạo lập môi trường đầu tư, kinh doanh bình đẳng, minh bạch giữa các thành phần kinh tế; khuyến khích khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo và phát triển doanh nghiệp; hoàn thiện cơ chế, chính sách để huy động và phân bổ hiệu quả các nguồn lực xã hội. Đây là bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển của Đảng, thể hiện sự thay đổi từ mô hình quản lý mang tính hành chính, kiểm soát sang mô hình Nhà nước kiến tạo phát triển, lấy doanh nghiệp và người dân làm trung tâm phục vụ. Theo đó, khu vực kinh tế tư nhân không còn chỉ được “thừa nhận” hay “cho phép tồn tại”, mà trở thành một lực lượng quan trọng cần được hỗ trợ, đồng hành và tạo điều kiện phát triển lâu dài.

Đến Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân trong giai đoạn mới, tư duy này tiếp tục được phát triển ở tầm cao hơn, gắn phát triển kinh tế tư nhân với yêu cầu xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, hiện đại và hội nhập quốc tế sâu rộng. Nghị quyết 68 nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển kinh tế thị trường hiện đại, trong đó kinh tế tư nhân được bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng đối với các nguồn lực phát triển như vốn, đất đai, khoa học công nghệ, dữ liệu và cơ hội kinh doanh; xây dựng môi trường kinh doanh ổn định, minh bạch, an toàn và có khả năng dự báo cao; đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số trong quản lý nhà nước và giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp; hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền tài sản, quyền cạnh tranh lành mạnh và quyền đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp tư nhân; phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia lấy doanh nghiệp làm trung tâm. Đặc biệt, Nghị quyết 68 thể hiện bước phát triển mới trong tư duy của Đảng khi đặt khu vực kinh tế tư nhân vào vị trí trung tâm của chiến lược nâng cao năng lực nội sinh và năng lực cạnh tranh quốc gia[v]. Nếu Nghị quyết 10 tập trung vào tháo gỡ rào cản cho kinh tế tư nhân phát triển, thì Nghị quyết 68 hướng tới xây dựng một hệ sinh thái thể chế hiện đại nhằm tạo điều kiện cho khu vực này phát triển nhanh, bền vững, đổi mới sáng tạo và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Ảnh: VnEconomy

Thứ ba, phát triển kinh tế tư nhân gắn với nâng cao nội lực và xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ.

Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, xu hướng bảo hộ thương mại, đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu và những biến động phức tạp của kinh tế thế giới, Đảng ngày càng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ trên cơ sở phát huy mạnh mẽ nội lực quốc gia. Trong tiến trình đó, khu vực kinh tế tư nhân được xác định là lực lượng quan trọng góp phần nâng cao sức chống chịu, năng lực cạnh tranh và khả năng tự chủ của nền kinh tế Việt Nam.

Văn kiện Đại hội XIII xác định yêu cầu “Xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ; nâng cao hiệu quả hội nhập kinh tế quốc tế”[vi]. Theo đó, phát triển kinh tế tư nhân không chỉ nhằm thúc đẩy tăng trưởng mà còn góp phần nâng cao năng lực nội sinh, tăng sức chống chịu và giảm phụ thuộc vào bên ngoài. Nghị quyết số 10-NQ/TW năm 2017 khẳng định cần khuyến khích kinh tế tư nhân phát triển ở hầu hết các ngành, lĩnh vực; hỗ trợ hình thành các tập đoàn kinh tế tư nhân mạnh; nâng cao khả năng tham gia chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu. Đến Nghị quyết số 68-NQ/TW năm 2025, tư duy của Đảng tiếp tục được phát triển theo hướng toàn diện và chiến lược hơn. Nghị quyết nhấn mạnh kinh tế tư nhân là một trong những lực lượng nòng cốt trong nâng cao năng lực nội sinh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển công nghệ chiến lược và xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ. Đồng thời, khuyến khích hình thành các doanh nghiệp tư nhân lớn mạnh, có khả năng cạnh tranh quốc tế, tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu và dẫn dắt một số ngành, lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế.

Thứ tư, Nghị quyết số 68-NQ/TW tiếp tục tạo bước đột phá về phát triển kinh tế tư nhân trong giai đoạn mới

Trên cơ sở tổng kết gần 40 năm đổi mới và 8 năm thực hiện Nghị quyết số 10-NQ/TW, Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân trong giai đoạn mới tiếp tục thể hiện bước phát triển quan trọng trong tư duy của Đảng về vị trí, vai trò của khu vực này. Nghị quyết 68 nhấn mạnh yêu cầu phát triển kinh tế tư nhân nhanh, bền vững, hiệu quả và có sức cạnh tranh cao; xây dựng đội ngũ doanh nhân Việt Nam lớn mạnh; hình thành các tập đoàn kinh tế tư nhân tầm khu vực và quốc tế; phát huy vai trò tiên phong của doanh nghiệp tư nhân trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển xanh. Đáng chú ý, Nghị quyết 68 đặt kinh tế tư nhân vào vị trí trung tâm của chiến lược nâng cao nội lực quốc gia và xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ trong bối cảnh mới. Theo đó, khu vực tư nhân cần trở thành lực lượng chủ yếu trong phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; làm chủ công nghệ chiến lược; phát triển công nghiệp nền tảng; tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu; bảo đảm an ninh kinh tế quốc gia. Nghị quyết cũng nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy quản lý nhà nước theo hướng kiến tạo phát triển; đồng hành cùng doanh nghiệp; lấy doanh nghiệp làm trung tâm của đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế.

Thứ năm, phát triển kinh tế tư nhân phải gắn với trách nhiệm xã hội và định hướng xã hội chủ nghĩa

Bên cạnh việc khuyến khích phát triển mạnh mẽ kinh tế tư nhân, Đảng cũng nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển khu vực này. Theo đó, kinh tế tư nhân phải tuân thủ pháp luật; cạnh tranh lành mạnh; thực hiện trách nhiệm xã hội; bảo vệ môi trường; gắn lợi ích doanh nghiệp với lợi ích quốc gia và dân tộc. Đảng đồng thời yêu cầu xây dựng đội ngũ doanh nhân Việt Nam có tinh thần dân tộc, có đạo đức kinh doanh; có khát vọng cống hiến; và có năng lực hội nhập quốc tế. Quan điểm này thể hiện định hướng phát triển kinh tế tư nhân không đơn thuần vì mục tiêu lợi nhuận mà phải góp phần thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”.

Như vậy, có thể thấy, quan điểm của Đảng về phát triển kinh tế tư nhân đã có bước phát triển sâu sắc cả về lý luận và thực tiễn. Từ chỗ thừa nhận sự tồn tại, Đảng đã chuyển sang khuyến khích phát triển, rồi xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng và hiện nay là lực lượng quan trọng nhất trong xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, hiện đại và hội nhập quốc tế. Đây là cơ sở chính trị quan trọng để thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân phát triển mạnh mẽ hơn trong giai đoạn phát triển mới của Việt Nam.