Trong tiến trình phát triển của nhân loại, mỗi cuộc cách mạng về công nghệ đều làm thay đổi sâu sắc đời sống kinh tế, chính trị, xã hội và đặc biệt là đời sống văn hoá. Trong thời đại chuyển đổi số hiện nay, không gian mạng không chỉ là môi trường trao đổi thông tin, giao tiếp và hợp tác, mà còn trở thành không gian định hình giá trị, lan toả tư tưởng, hình thành lối sống và tác động trực tiếp đến giá trị nhân bản của mỗi người và cách thức cá nhân tương tác, định hình giá trị trong xã hội. Bởi vậy, văn hoá không còn chỉ tồn tại trong các thiết chế truyền thống, mà đã bước sang một hình thái mới: văn hoá số. Đây vừa là cơ hội để phát huy sức mạnh nội sinh, lan toả giá trị Việt Nam, song cũng là thách thức đối với việc giữ gìn bản sắc, bảo vệ chủ quyền văn hoá và đấu tranh chống các giá trị phản văn hoá đang xâm nhập ngày càng tinh vi.

Đối với Việt Nam, một dân tộc có truyền thống văn hiến lâu đời, có bản sắc phong phú, có lịch sử đấu tranh kiên cường và có khát vọng phát triển hùng cường, việc phát triển văn hoá số không chỉ là yêu cầu của thời đại mà còn là nhiệm vụ chiến lược. Trong điều kiện hội nhập quốc tế sâu rộng, nếu không chủ động làm chủ không gian số về văn hoá, chúng ta rất dễ rơi vào thế bị động trong tiếp nhận, dễ bị tác động bởi những luồng thông tin độc hại, những sản phẩm lệch chuẩn và những giá trị xa lạ với truyền thống dân tộc. Vì thế, phát triển văn hoá số phải gắn liền với bảo vệ chủ quyền văn hoá số và chủ động đấu tranh với sự xâm nhập của các giá trị phản văn hoá.

1. Văn hoá số và yêu cầu của thời đại

Văn hoá số là toàn bộ các hoạt động sáng tạo, lưu giữ, phổ biến, tiếp nhận và tương tác văn hoá được thực hiện trên nền tảng công nghệ số[1]. Đó là số hoá di sản, xây dựng thư viện số, bảo tàng số, nghệ thuật số, nội dung số, giáo dục số, truyền thông số, công nghiệp văn hoá số, cùng nhiều hình thức sinh hoạt văn hoá mới nảy sinh trên không gian mạng. Văn hoá số không chỉ là việc đưa sản phẩm văn hoá truyền thống lên internet, mà sâu xa hơn là sự thay đổi căn bản phương thức sản xuất và tiêu dùng văn hoá trong xã hội hiện đại.

Sự phát triển của văn hoá số mang lại nhiều giá trị tích cực. Trước hết, nó góp phần mở rộng khả năng tiếp cận văn hoá cho đông đảo nhân dân, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện hưởng thụ văn hoá còn hạn chế. Chỉ với một thiết bị thông minh và kết nối internet, người dân có thể tiếp cận kho tàng tri thức, tìm hiểu lịch sử dân tộc, thưởng thức nghệ thuật, tham quan bảo tàng, tra cứu tư liệu và tham gia các hoạt động giao lưu văn hoá. Đây là bước tiến quan trọng trong quá trình dân chủ hoá đời sống văn hoá, góp phần thu hẹp khoảng cách hưởng thụ giữa các vùng miền, các tầng lớp xã hội.

Không chỉ vậy, văn hoá số còn tạo điều kiện thuận lợi để quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới một cách nhanh chóng, sinh động và hiệu quả. Một sản phẩm nghệ thuật số có chất lượng, một video ngắn về di sản văn hoá, một triển lãm số về lịch sử dân tộc hay một chiến dịch truyền thông sáng tạo có thể lan toả mạnh mẽ, qua đó nâng cao vị thế, uy tín và sức hấp dẫn của Việt Nam trên trường quốc tế. Trong thời đại mà sự chú ý trở thành một nguồn lực đặc biệt quan trọng, ai làm chủ được không gian số, người đó có lợi thế trong việc định hình nhận thức và lan toả thông điệp.

Bên cạnh đó, văn hoá số còn là động lực thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hoá, một lĩnh vực ngày càng giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế hiện đại. Những ngành như điện ảnh, âm nhạc, thiết kế, trò chơi điện tử, xuất bản số, nghệ thuật biểu diễn trực tuyến, du lịch văn hoá và sáng tạo nội dung đang gắn chặt với công nghệ số. Nếu được đầu tư đúng hướng, đây sẽ là nguồn lực lớn để chuyển hoá giá trị văn hoá thành giá trị kinh tế, đồng thời khơi dậy tiềm năng sáng tạo của toàn xã hội.

Tuy nhiên, đi liền với cơ hội là những nguy cơ, thách thức không thể xem nhẹ. Không gian số là môi trường mở, tốc độ lan truyền nhanh, ranh giới mờ, khó kiểm soát tuyệt đối. Bên cạnh những giá trị tích cực, không gian mạng cũng trở thành nơi xuất hiện dày đặc các nội dung độc hại, phản cảm, lệch chuẩn, xuyên tạc, kích động, cổ suý lối sống thực dụng, vô cảm, cực đoan và phi nhân văn. Nếu thiếu bản lĩnh văn hoá, thiếu năng lực thẩm định thông tin và thiếu cơ chế quản trị phù hợp, văn hoá số có thể bị lợi dụng trở thành môi trường để các giá trị phản văn hoá xâm nhập, lấn át và làm tổn thương nền tảng tinh thần của xã hội.

2. Chủ quyền văn hoá số có ý nghĩa chiến lược

Trong bối cảnh toàn cầu hoá và chuyển đổi số, chủ quyền văn hoá không thể chỉ hiểu như việc bảo tồn di sản hay giữ gìn truyền thống theo nghĩa tĩnh tại. Chủ quyền văn hoá số là khả năng của một quốc gia trong việc làm chủ nội dung, dữ liệu, hạ tầng, nền tảng, quy tắc vận hành và định hướng giá trị văn hoá trên môi trường số. Nói cách khác, đó là quyền và năng lực của dân tộc trong việc tự xác định, tự bảo vệ và tự phát triển bản sắc văn hoá của mình trước những tác động đa chiều từ các luồng thông tin xuyên biên giới và các nền tảng công nghệ toàn cầu.

Một dân tộc muốn giữ vững độc lập, tự chủ không thể để văn hoá của mình bị chi phối, bị dẫn dắt hoặc bị thay thế bởi các giá trị ngoại lai xa lạ với bản sắc dân tộc. Văn hoá không chỉ là lĩnh vực tinh thần, mà còn là nền tảng định hình nhân cách, lối sống, tư duy, niềm tin và khát vọng của con người. Khi một cộng đồng không còn khả năng tự xác định đâu là giá trị cần bảo vệ, đâu là điều cần loại bỏ, đâu là cái đẹp cần tôn vinh, đâu là cái xấu cần phê phán, thì chủ quyền văn hoá đã bị suy yếu từ gốc rễ.

Chủ quyền văn hoá số thể hiện ở nhiều phương diện. Trước hết là làm chủ dữ liệu văn hoá, tư liệu lịch sử và các nguồn lực tri thức của dân tộc. Những giá trị như di sản, hiện vật, ngôn ngữ, phong tục, tập quán, nghệ thuật dân gian và tri thức bản địa phải được số hoá, lưu giữ, bảo vệ và khai thác bằng chính năng lực của quốc gia. Nếu không làm chủ dữ liệu, chúng ta dễ rơi vào tình trạng lệ thuộc vào các nền tảng và hệ thống bên ngoài.

Thứ hai là làm chủ các nền tảng và không gian phân phối nội dung. Một nền văn hoá số mạnh phải có hệ sinh thái số do người Việt xây dựng, vận hành và kiểm soát ở mức độ phù hợp, có khả năng cạnh tranh, có độ an toàn cao và phục vụ lợi ích quốc gia, dân tộc. Đây không phải là tư duy khép kín, mà là tư duy tự chủ, tự cường trong điều kiện hội nhập quốc tế sâu rộng.

Thứ ba và quan trọng nhất là làm chủ hệ giá trị. Công nghệ có thể thay đổi rất nhanh, nền tảng có thể thay đổi rất nhanh, song nếu một dân tộc không giữ vững được hệ giá trị cốt lõi thì bản sắc sẽ bị xói mòn, sức mạnh nội sinh sẽ suy giảm. Chính vì vậy, chủ quyền văn hoá số thực chất là chủ quyền về giá trị, về chuẩn mực và về quyền tự quyết văn hoá của dân tộc trong thời đại số.

3. Những biểu hiện của các giá trị phản văn hoá

Hiện nay, các giá trị phản văn hoá đang thâm nhập vào đời sống xã hội bằng nhiều hình thức tinh vi, phức tạp và rất khó nhận diện. Chúng không chỉ tồn tại ở những nội dung thô tục, bạo lực hay kích động, mà còn ẩn mình trong những sản phẩm tưởng như vô hại nhưng lại âm thầm làm xói mòn nền tảng đạo đức, thẩm mỹ và niềm tin xã hội.

Một biểu hiện dễ nhận thấy là sự lan tràn của các nội dung giật gân, câu view, những tin giả lan truyền nhanh, kích thích cảm xúc tiêu cực trên mạng xã hội và các nền tảng video ngắn. Không ít sản phẩm không còn đặt giá trị sáng tạo, giá trị giáo dục hay giá trị thẩm mỹ lên hàng đầu, mà chạy theo lượt xem, lượt thích và tương tác bằng scandal, gây sốc, phản cảm hoặc gây nhiều tranh cãi. Nếu xu hướng này kéo dài, công chúng, nhất là giới trẻ, rất dễ bị bình thường hoá trước những điều lẽ ra phải bị phê phán.

Một biểu hiện khác là sự xuyên tạc, bóp méo các giá trị văn hoá, lịch sử và đạo đức hay các tin giả, các xu hướng “lật sử” đang nổi lên hiện nay. Có những nội dung cố tình cắt ghép sự kiện, trích dẫn phiến diện, lợi dụng “góc nhìn khác” để gieo rắc hoài nghi, làm mất niềm tin hoặc hạ thấp cuộc đời những danh nhân, anh hùng đã sống mãi trong lịch sử dân tộc. Đây là hình thức tấn công tinh vi, nguy hiểm, bởi nó không phải lúc nào cũng mang dáng vẻ đối đầu trực diện, mà thường núp dưới vỏ bọc “phản biện”, “đổi mới” hoặc “tự do biểu đạt”.

Đáng lo ngại hơn, cùng với làn sóng thông tin xuyên biên giới, nhiều lối sống thực dụng, cá nhân cực đoan, hưởng thụ, vô cảm và lệch chuẩn đang được cổ suý một cách ngấm ngầm nhưng mạnh mẽ. Không phải mọi yếu tố văn hoá ngoại lai đều tiêu cực, song nếu tiếp nhận thiếu chọn lọc, xã hội rất dễ bị cuốn vào những hệ giá trị xa lạ với truyền thống Việt Nam, làm suy giảm tinh thần cộng đồng, trách nhiệm xã hội và sự tôn trọng những chuẩn mực tốt đẹp.

Đặc biệt, các giá trị phản văn hoá hiện nay còn được hỗ trợ bởi thuật toán lan truyền của các nền tảng số. Những nội dung gây sốc, gây tranh cãi thường có khả năng tiếp cận công chúng nhanh hơn, dễ hiện thị hơn, và lan rộng hơn, từ đó tạo lợi thế không công bằng cho cái xấu, cái lệch, cái rẻ tiền. Trong bối cảnh ấy, đấu tranh chống phản văn hoá không thể chỉ trông chờ vào sự tự giác của người dùng, mà phải có chiến lược chủ động, bài bản và lâu dài.

4. Văn hoá số trong bảo vệ nền tảng tư tưởng

Văn hoá số không chỉ là lĩnh vực sáng tạo mà còn là một mặt trận quan trọng trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Bởi những gì con người tiếp nhận hằng ngày trong không gian mạng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến nhận thức, tình cảm, niềm tin và hành vi xã hội. Nếu nội dung tích cực được lan toả, nó sẽ góp phần củng cố đồng thuận xã hội, bồi đắp lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm, ý thức kỷ luật và niềm tự hào dân tộc. Ngược lại, nếu nội dung độc hại lấn át, nó sẽ gây nhiễu loạn nhận thức, làm suy giảm niềm tin, nuôi dưỡng tâm lý hoài nghi, cực đoan và thờ ơ trước những giá trị đúng đắn.

Vì vậy, phát triển văn hoá số chính là một phương thức quan trọng để xây dựng “lá chắn mềm” của xã hội trước các quan điểm sai trái, thù địch và phản văn hoá. Trong thời đại số, ai chiếm được sự chú ý của công chúng, ai tạo được nội dung hấp dẫn, ai sử dụng ngôn ngữ gần gũi, công nghệ hiện đại và cách truyền tải phù hợp, người đó có lợi thế trong việc định hướng dư luận. Do đó, muốn bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên lĩnh vực văn hoá, trước hết phải làm cho văn hoá thực sự thấm sâu vào đời sống số bằng những sản phẩm có chất lượng, có sức lan toả và có khả năng cạnh tranh cao.

Đấu tranh chống phản văn hoá vì thế không thể chỉ dừng ở việc phê phán, cảnh báo hay ngăn chặn, mà còn phải chủ động xây dựng hệ sinh thái nội dung tích cực, phong phú, hấp dẫn và giàu tính giáo dục. Phải có những sản phẩm văn hoá số thực sự chinh phục được công chúng, đặc biệt là thanh niên. Chỉ khi cái đẹp, cái đúng, cái thiện có sức sống trong không gian số thì mới có thể từng bước đẩy lùi cái xấu, cái lệch và cái phản văn hoá.

5. Định hướng trọng tâm trong phát huy các giá trị văn hoá trong thời đại số

Để phát triển văn hoá số gắn với bảo vệ chủ quyền văn hoá số và đấu tranh chống xâm nhập các giá trị phản văn hoá, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp cả tầm vĩ mô cho tới rất vi mô. Cụ thể:

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế và cơ chế quản lý đối với hoạt động văn hoá số. Hành lang pháp lý phải đủ rõ để quản lý nội dung số, bảo vệ dữ liệu văn hoá, quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời tăng cường trách nhiệm của các nền tảng trong việc kiểm soát nội dung độc hại. Thể chế phải vừa chặt chẽ để ngăn chặn vi phạm, vừa cởi mở để khuyến khích sáng tạo và phát triển công nghiệp văn hoá.

Thứ hai, cần đầu tư mạnh cho hạ tầng số văn hoá. Muốn có chủ quyền văn hoá số, phải có cơ sở dữ liệu văn hoá quốc gia, thư viện số, bảo tàng số, kho tư liệu mở và các nền tảng phân phối nội dung do Việt Nam làm chủ ở mức độ phù hợp. Việc số hoá di sản không chỉ nhằm lưu giữ lâu dài mà còn để phục vụ giáo dục, nghiên cứu, quảng bá và phát triển. Ngoài ra, hạ tầng số còn giúp việc kiểm soát, quản trị sự lây lan các giá trị phản văn hoá ngay khi mới xuất hiện. Điều này có ý nghĩa quan trọng giúp làm trong sạch môi trường văn hoá số hiện nay.

Thứ ba, phải đặc biệt chú trọng phát triển nguồn nhân lực văn hoá số. Đây là yếu tố có ý nghĩa quyết định. Cần có đội ngũ cán bộ, nhà sáng tạo, chuyên gia công nghệ, người làm truyền thông và những người hoạt động trong lĩnh vực nội dung số có tri thức, có bản lĩnh, có trách nhiệm và am hiểu sâu sắc giá trị văn hoá dân tộc. Đồng thời, phải nâng cao năng lực số cho toàn dân, nhất là thanh thiếu niên, để họ biết chọn lọc thông tin, ứng xử có văn hoá và tự bảo vệ mình trước các nội dung xấu độc.

Thứ tư, cần xây dựng và lan toả hệ giá trị Việt Nam trong môi trường số. Những giá trị cốt lõi như yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo, tôn trọng pháp luật phải được chuyển hoá thành chuẩn mực ứng xử và tiêu chí định hướng trong không gian mạng. Khi hệ giá trị được thể hiện rõ trong các sản phẩm văn hoá số, văn hoá dân tộc sẽ có sức sống bền bỉ và khả năng tự đề kháng cao hơn.

Thứ năm, cần phát triển công nghiệp văn hoá gắn với bản sắc dân tộc. Không thể chỉ nhập khẩu xu hướng, sao chép sản phẩm ngoại lai hay tiêu dùng thụ động các giá trị bên ngoài. Việt Nam phải tạo ra những sản phẩm văn hoá số vừa hiện đại, hấp dẫn, vừa giàu bản sắc, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh của văn hoá Việt Nam trên trường quốc tế. Chỉ khi nội lực văn hoá mạnh thì sức lan toả mới bền vững.

Tóm lại, phát triển văn hoá số, bảo vệ chủ quyền văn hoá số và đấu tranh chống xâm nhập các giá trị phản văn hoá là yêu cầu chiến lược trong thời đại mới. Đây không chỉ là vấn đề của riêng ngành văn hoá hay riêng lĩnh vực công nghệ, mà là vấn đề của bản sắc dân tộc, của nền tảng tinh thần xã hội và của tương lai đất nước. Một dân tộc muốn phát triển bền vững phải biết giữ gìn cội nguồn, làm chủ hiện tại và định hướng tương lai. Muốn vậy, phải xây dựng được một nền văn hoá số hiện đại nhưng không mất gốc, mở rộng nhưng không hoà tan, hội nhập sâu rộng nhưng vẫn giữ vững bản lĩnh và bản sắc Việt Nam. Hơn hết, với sự gia tăng ảnh hưởng của văn hoá đại trung thời gian qua, văn hoá không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là nguồn lực mềm quan trọng trong sức mạnh quốc gia. Khi văn hoá mạnh, dân tộc sẽ có bản lĩnh; khi bản lĩnh vững, xã hội sẽ có sức đề kháng; khi sức đề kháng mạnh, con người sẽ có khả năng phân biệt đúng sai, thiện ác, đẹp xấu; và khi con người có niềm tin, có chuẩn mực, có khát vọng thì đất nước sẽ có sức mạnh phát triển bền vững. Chính vì vậy, phát triển văn hoá số phải đi liền với giữ vững chủ quyền văn hoá số; bảo vệ chủ quyền văn hoá số phải gắn với đấu tranh chống phản văn hoá; và đấu tranh chống phản văn hoá phải bắt đầu từ việc xây dựng con người Việt Nam có tri thức, có đạo đức, có bản lĩnh, có trách nhiệm và có khát vọng vươn lên. Đó chính là con đường để văn hoá thực sự trở thành sức mạnh nội sinh của dân tộc trong kỷ nguyên số.

Nguyễn Thị Nhàn

Viện Nghiên cứu Châu Á - Thái Bình Dương