Trí thức - lực lượng quan trọng trên mặt trận tư tưởng

Lịch sử dân tộc Việt Nam cho thấy, trong mỗi giai đoạn phát triển, đội ngũ trí thức luôn có những đóng góp quan trọng đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Từ truyền thống trọng dụng hiền tài của dân tộc đến đội ngũ trí thức trong thời kỳ đấu tranh giải phóng dân tộc, công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, tri thức luôn là nguồn lực quan trọng thúc đẩy tiến bộ xã hội, nâng cao dân trí và góp phần định hướng nhận thức cộng đồng. Đại hội XIII của Đảng nhấn mạnh yêu cầu “phát triển đội ngũ trí thức ngày càng lớn mạnh, có chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong tình hình mới” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tập I, tr. 167). Quan điểm này thể hiện sự coi trọng của Đảng đối với nguồn lực trí thức, đồng thời đặt ra yêu cầu phát huy tốt hơn năng lực nghiên cứu, sáng tạo và trách nhiệm xã hội của đội ngũ này trong giai đoạn phát triển mới.

Ngày 22/10/2018, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 35-NQ/TW về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới. Nghị quyết xác định đây là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của toàn Đảng, toàn quân và toàn dân, đồng thời là nội dung cơ bản, có ý nghĩa sống còn trong công tác xây dựng Đảng. Trong bối cảnh hiện nay, nhiệm vụ đó đặt ra những yêu cầu mới. Sự phát triển của Internet, mạng xã hội và các công nghệ AI tạo ra cơ hội lan tỏa tri thức nhanh chóng, nhưng cũng làm gia tăng nguy cơ phát tán thông tin sai lệch, xuyên tạc và những nội dung thiếu kiểm chứng. Các vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội ngày càng được thảo luận trên nhiều nền tảng, với tốc độ nhanh và khả năng tác động rộng lớn đến nhận thức cộng đồng.

Trước thực tiễn đó, đội ngũ trí thức cần phát huy lợi thế về chuyên môn, năng lực phân tích và tư duy khoa học để góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn, cung cấp thông tin có căn cứ, đồng thời chủ động tham gia đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch. Đây không chỉ là trách nhiệm chính trị mà còn là sự thể hiện trách nhiệm nghề nghiệp và trách nhiệm công dân của mỗi trí thức đối với đất nước.

Phát huy vai trò của trí thức trong nghiên cứu lý luận và định hướng nhận thức xã hội

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của đội ngũ trí thức là nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn, bổ sung và phát triển nhận thức về những vấn đề đặt ra trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước. Trên cơ sở vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, các nhà khoa học, nhà nghiên cứu góp phần cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định đường lối, chính sách, đồng thời làm sáng tỏ những vấn đề mới nảy sinh trong thực tiễn. Thông qua các công trình nghiên cứu, hội thảo khoa học và hoạt động tư vấn chính sách, đội ngũ trí thức góp phần đánh giá những thành tựu, nhận diện hạn chế, phân tích nguyên nhân và đề xuất giải pháp phát triển. Những kết quả nghiên cứu có chất lượng không chỉ phục vụ trực tiếp công tác hoạch định chính sách mà còn góp phần nâng cao chất lượng nhận thức xã hội, tạo cơ sở khoa học cho việc trao đổi, thảo luận những vấn đề quan trọng của đất nước.

Bên cạnh đó, trí thức giữ vai trò đáng kể trong việc đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch. Với kiến thức chuyên môn và khả năng phân tích, lập luận, đội ngũ trí thức có thể nhận diện những thông tin bị cắt ghép, xuyên tạc hoặc diễn giải sai lệch, đối chiếu các nhận định với dữ liệu và bằng chứng thực tế, từ đó cung cấp những luận cứ có sức thuyết phục. Hiệu quả của hoạt động này không chỉ nằm ở việc phản bác trực tiếp những thông tin sai lệch, mà còn ở khả năng giải thích các vấn đề phức tạp bằng ngôn ngữ rõ ràng, dễ hiểu, giúp công chúng tiếp cận thông tin có cơ sở và hình thành năng lực đánh giá độc lập. Theo tinh thần Văn kiện Đại hội XIII, phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa cần gắn với tăng cường đồng thuận xã hội, củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tập I, tr. 173). Với uy tín nghề nghiệp và năng lực chuyên môn, các nhà khoa học, giảng viên, chuyên gia còn có thể trở thành cầu nối giữa chủ trương, chính sách với đời sống xã hội. Thông qua các bài viết phổ biến kiến thức, diễn đàn học thuật, hoạt động báo chí và truyền thông, trí thức góp phần giải thích những vấn đề đang được dư luận quan tâm, làm rõ cơ sở của các quyết sách và thúc đẩy sự trao đổi thông tin có trách nhiệm.

Ở phạm vi rộng hơn, các hoạt động nghiên cứu, sáng tạo và hợp tác quốc tế của đội ngũ trí thức còn góp phần giới thiệu thành tựu phát triển của Việt Nam, quảng bá các giá trị văn hóa dân tộc và nâng cao hình ảnh đất nước. Những kết quả thực tiễn trong công cuộc đổi mới, phát triển kinh tế - xã hội, xóa đói giảm nghèo và hội nhập quốc tế là những chất liệu quan trọng để nghiên cứu, đánh giá và giới thiệu kinh nghiệm phát triển của Việt Nam với cộng đồng quốc tế.

Như vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ thể hiện ở việc đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, mà còn ở việc chủ động sáng tạo, phổ biến tri thức, nâng cao chất lượng nghiên cứu và góp phần giải quyết những vấn đề thực tiễn của đất nước.

Thách thức mới trong kỷ nguyên số và trí tuệ nhân tạo

Bên cạnh những kết quả đạt được, việc phát huy vai trò của đội ngũ trí thức trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng vẫn đứng trước một số hạn chế và thách thức.

Trước hết, sự tham gia của trí thức vào hoạt động truyền thông và đấu tranh tư tưởng chưa đồng đều. Một bộ phận chưa thực sự chủ động tham gia, trong khi nhiều công trình nghiên cứu có giá trị vẫn chủ yếu lưu hành trong phạm vi học thuật, chưa được chuyển hóa thành các sản phẩm phổ biến kiến thức phù hợp với nhu cầu tiếp nhận của công chúng. Trong khi đó, môi trường truyền thông số có đặc điểm nổi bật là tốc độ lan truyền nhanh, nội dung đa dạng và sự cạnh tranh lớn về khả năng thu hút sự chú ý. Những thông tin ngắn gọn, giàu yếu tố cảm xúc có thể nhanh chóng tiếp cận người dùng, trong khi các phân tích khoa học thường đòi hỏi thời gian và sự tập trung để tiếp nhận. Khoảng cách giữa chất lượng tri thức và khả năng truyền tải tri thức vì thế trở thành vấn đề cần được quan tâm. Đặc biệt, sự phát triển của AI tạo sinh và công nghệ deepfake làm gia tăng nguy cơ xuất hiện hình ảnh, âm thanh, video giả mạo có độ chân thực cao. Các công cụ này có thể được sử dụng để tạo ra lượng lớn nội dung trong thời gian ngắn, khiến việc xác minh nguồn tin, kiểm chứng tính xác thực và nhận diện thông tin sai lệch trở nên phức tạp hơn.

Thực tiễn đó đòi hỏi đội ngũ trí thức không chỉ có chuyên môn sâu mà còn cần nâng cao năng lực truyền thông số, kỹ năng kiểm chứng thông tin và khả năng sử dụng công nghệ mới. Việc phản bác thông tin sai lệch cần được tiến hành trên cơ sở bằng chứng, lập luận chặt chẽ và thái độ khách quan, tránh những nhận định thiếu căn cứ hoặc cách truyền tải làm giảm sức thuyết phục của thông tin khoa học. Một vấn đề khác là cần tạo điều kiện để trí thức phát huy đầy đủ năng lực nghiên cứu, phản biện và sáng tạo. Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không đồng nghĩa với né tránh những vấn đề còn tồn tại trong thực tiễn. Ngược lại, việc nhận diện đúng những hạn chế, bất cập và đề xuất giải pháp khắc phục trên cơ sở khoa học là một phương thức quan trọng để hoàn thiện chính sách, nâng cao hiệu quả quản trị và củng cố niềm tin xã hội. Do đó, yêu cầu đặt ra là phải kết hợp chặt chẽ giữa nâng cao nhận thức chính trị, trách nhiệm xã hội với phát huy tư duy độc lập, năng lực phản biện và tính sáng tạo khoa học của đội ngũ trí thức.

Giải pháp phát huy sứ mệnh của đội ngũ trí thức

Để phát huy hiệu quả hơn vai trò của trí thức Việt Nam trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, cần triển khai đồng bộ các giải pháp về xây dựng đội ngũ, phát triển nghiên cứu khoa học và đổi mới phương thức truyền thông tri thức.

Trước hết, cần tiếp tục nâng cao nhận thức về vai trò, trách nhiệm chính trị và trách nhiệm xã hội của đội ngũ trí thức. Mỗi nhà khoa học, giảng viên, chuyên gia cần nhận thức rõ mối quan hệ giữa hoạt động chuyên môn với sự phát triển của đất nước, chủ động tham gia nghiên cứu, giải thích chính sách, cung cấp thông tin có căn cứ và góp phần nâng cao chất lượng thảo luận xã hội. Cùng với đó, cần quan tâm xây dựng đội ngũ trí thức có trình độ chuyên môn cao, nhất là các chuyên gia đầu ngành trong những lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược như khoa học xã hội và nhân văn, kinh tế, luật pháp, quan hệ quốc tế, truyền thông và công nghệ. Việc thu hút, trọng dụng nhân tài, tạo điều kiện cho hoạt động nghiên cứu và khuyến khích các công trình có giá trị lý luận, thực tiễn cần được coi là những yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng các luận cứ khoa học phục vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đại hội XIII của Đảng đã nhấn mạnh yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, trong đó chú trọng đội ngũ chuyên gia và trí thức đầu ngành (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tập I, tr. 231). Định hướng này tiếp tục được thể hiện trong Nghị quyết số 45-NQ/TW ngày 24/11/2023 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và phát huy vai trò của đội ngũ trí thức, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là đổi mới phương thức truyền thông tri thức trên không gian mạng. Bên cạnh các bài nghiên cứu chuyên sâu và công trình khoa học, cần khuyến khích trí thức xây dựng những sản phẩm thông tin ngắn gọn, dễ tiếp cận như bài viết phổ biến kiến thức, đồ họa thông tin, video ngắn, podcast và tọa đàm trực tuyến. Việc lựa chọn hình thức truyền tải phù hợp sẽ giúp các kết quả nghiên cứu đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Đội ngũ trí thức cũng cần chủ động ứng dụng công nghệ số và AI trong nghiên cứu, phân tích dữ liệu, kiểm chứng thông tin và nhận diện các phương thức phát tán nội dung sai lệch. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ phải đi đôi với trách nhiệm nghề nghiệp, kiểm tra độ tin cậy của nguồn tin và bảo đảm tính chính xác của thông tin được công bố. Ngoài ra, cần tiếp tục tăng cường nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn, tập trung vào những vấn đề mới như chuyển đổi số, kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, an ninh phi truyền thống, biến đổi khí hậu, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn và quản trị quốc gia hiện đại. Những nghiên cứu này vừa góp phần cung cấp luận cứ cho quá trình hoàn thiện đường lối, chính sách, vừa giúp nâng cao khả năng giải thích và xử lý các vấn đề mới phát sinh.

Cuối cùng, cần xây dựng môi trường học thuật dân chủ, sáng tạo và trách nhiệm; khuyến khích trao đổi, tranh luận khoa học trên cơ sở bằng chứng; tăng cường tiếp nhận các ý kiến phản biện mang tính xây dựng trong quá trình hoạch định chính sách. Đồng thời, cần chú trọng đào tạo thế hệ trí thức trẻ có chuyên môn vững vàng, đạo đức nghề nghiệp, kỹ năng tư duy phản biện, năng lực truyền thông số và khả năng nhận diện thông tin sai lệch. Đây là lực lượng quan trọng góp phần bảo đảm tính kế thừa và nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu, truyền bá tri thức trong tương lai.

Khẳng định vai trò tiên phong của trí thức Việt Nam

Trong kỷ nguyên số và hội nhập quốc tế sâu rộng, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ gắn liền với yêu cầu xây dựng Đảng, phát triển đất nước và củng cố niềm tin xã hội. Với lợi thế về tri thức, chuyên môn và năng lực sáng tạo, đội ngũ trí thức Việt Nam có vai trò quan trọng trong nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn, phản biện khoa học, định hướng nhận thức và đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch.

 Để thực hiện tốt sứ mệnh đó, cần kết hợp giữa xây dựng đội ngũ trí thức có chất lượng cao, tạo môi trường thuận lợi cho nghiên cứu và sáng tạo, với đổi mới phương thức phổ biến tri thức, nâng cao năng lực số và phát huy trách nhiệm xã hội của mỗi cá nhân. Đặc biệt, việc chủ động đưa tri thức khoa học đến gần hơn với công chúng sẽ góp phần nâng cao khả năng tiếp nhận thông tin có kiểm chứng, củng cố sự đồng thuận và tăng cường sức đề kháng của xã hội trước những thông tin sai lệch.

Phát huy vai trò của trí thức không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nhiệm vụ có ý nghĩa lâu dài đối với sự phát triển của đất nước. Bằng tri thức, bản lĩnh, đạo đức nghề nghiệp và tinh thần trách nhiệm, đội ngũ trí thức Việt Nam tiếp tục đồng hành cùng dân tộc, đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, hướng tới mục tiêu phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc.

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Chính trị (2018), Nghị quyết số 35-NQ/TW về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới.

2. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2023), Nghị quyết số 45-NQ/TW ngày 24/11/2023 về tiếp tục xây dựng và phát huy vai trò của đội ngũ trí thức đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.

3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.

4. Hồ Chí Minh (2011), Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 3, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.

5. Nguyễn Phú Trọng (2021), “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam”, Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày 16/5/2021.

Trần Thị Duyên

Viện Nghiên cứu Châu Á-Thái Bình Dương