PGS.TSKH Trần Khánh, TS. Nguyễn Xuân Cường

Khái niệm Châu Á - Thái Bình Dương với tư cách là một thực thể khu vực được hình thành không phải bắt nguồn từ yếu tố tự nhiên vốn có của địa lý và cấu trúc xã hội, mà chủ yếu từ hành động  chiến lược của các trung tâm quyền lực, trước hết là từ Mỹ. Khái niệm này hình thành từ đầu thế kỷ XX và được sử dụng khá rộng rãi từ những năm 70-80 của thế kỷ XX. Quá trình này gắn liền với chính sách “mở cửa Trung Quốc” của Mỹ và sự nổi lên của Đông Á như một trung tâm quyền lực mới. Chính hai yếu tố này đã tạo dựng nên khu vực Châu Á - Thái Bình Dương với tư cách là một không gian địa chính trị, địa kinh tế và an ninh chiến lược, nơi hội tụ của các dòng chảy thương mại, đầu tư, các thể chế hợp tác kinh tế đa phương cũng như cạnh tranh quyền lực giữa các nước lớn, nơi phát triển năng động nhưng cũng chứa đựng những bất ổn về an ninh.

Từ khóa: Châu Á - Thái Bình Dương, khái niệm, vấn đề nghiên cứu khu vực

Giới thiệu

Sự hình thành khái niệm Châu Á - Thái Bình Dương là một trường hợp khá đặc biệt. Ngoài sự kết nối về không gian địa lý của hai bờ Thái Bình Dương, khái niệm này được hình thành bởi sự hội tụ chiến lược về hợp tác kinh tế (trước hết là thương mại), sự chia sẻ rủi ro và ràng buộc lẫn nhau về an ninh giữa các nước châu Á, đầu tiên là Đông Á ven biển với Bắc Mỹ. Sự kết nối và ràng buộc giữa các quốc gia này được tạo dựng bởi chính sách “mở cửa Trung Quốc” của Mỹ và sự nổi lên của Đông Á như một trung tâm quyền lực mới từ những năm 80 của thế kỷ XX. Ý tưởng về tên gọi của khu vực này đã được nhen nhóm từ đầu thế kỷ XX, nhưng đến những năm 1970 trở đi mới được nhiều nước sử dụng rộng rãi trong học thuật và hoạch định chính sách với sự ra đời các thể chế hợp tác kinh tế đa phương ở khu vực rộng lớn này. Gần một thập niên trở lại đây, khái niệm Châu Á - Thái Bình Dương có phần bị phân tán bởi sự ra đời của khái niệm “Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương” vào năm 2017, nhưng vẫn được tiếp tục sử dụng khá rộng rãi ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam. Nhìn chung, sự hình thành khái niệm “Châu Á - Thái Bình Dương” và nội hàm của nó vẫn là những câu hỏi chưa có sự trả lời thỏa đáng. Hơn nữa, từ nhận thức về nội hàm khái niệm này có thể gợi ý những vấn đề nghiên cứu khu vực đặt ra trong thời gian tới.

Nội hàm của khái niệm “Châu Á - Thái Bình Dương” bao gồm các nội dung về khía cạnh địa lý, kinh tế và an ninh. Trước hết về khía cạnh địa lý, đây là một khu vực nằm ở phía Tây hay gần phía Tây của Thái Bình Dương gồm các quốc gia, vùng lãnh thổ chạy dài từ Đông Bắc Á đến Đông Nam Á và Nam Thái Bình Dương (theo nghĩa hẹp) và bao gồm cả các nước phía Đông của Thái Bình Dương, trong đó có Bắc Mỹ, vùng Viễn Đông của Nga và cả một số nước châu Á như Ấn Độ (theo nghĩa rộng). Về khía cạnh kinh tế và an ninh, đây là một không gian địa chính trị, địa kinh tế và an ninh chiến lược, nơi hội tụ của hợp tác và cạnh tranh giữa các thực thể tham gia, trước hết là giữa các nước lớn như Mỹ, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản và Ấn Độ, nơi phát triển năng động nhưng cũng chứa đựng những bất ổn về an ninh, trong đó Mỹ, Trung Quốc là vai diễn chính và ASEAN có vai trò quan trọng trong định hình hay biến động cấu trúc của khu vực này.

Một số vấn đề nghiên cứu khu vực đặt ra

Khái niệm Châu Á - Thái Bình Dương với tư cách là một khu vực hội tụ chiến lược về kinh tế và an ninh có phần phân tán trong học thuật và hoạch định chính sách đối ngoại của khá nhiều quốc gia khi Mỹ đưa ra khái niệm và triển khai chiến lược “Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương” từ năm 2017. Tuy nhiên, trong thực tiễn, khu vực châu Á - Thái Bình Dương vẫn tiếp tục được nhấn mạnh trong các văn kiện chính thống của Việt Nam^[1].

Việt Nam là một nước ở Đông Nam Á, thành viên của ASEAN, nằm phía Tây trên bờ Thái Bình Dương, nơi có tầm quan trọng và nhạy cảm chiến lược cả về địa chính trị, địa kinh tế và ý thức hệ tư tưởng trong quan hệ quốc tế, nhất là trong quan hệ với Trung Quốc và Mỹ. Cùng với đó, Việt Nam đã và đang tham gia tích cực vào hệ thống kinh tế và chính trị - an ninh của khu vực và toàn cầu, thế và lực của Việt Nam đang lên, đồng thời cũng đang đối mặt với không ít thách thức mới trước biến động phức tạp của môi trường địa chính trị, kinh tế khu vực và thế giới, trong đó có vấn đề tranh chấp chủ quyền ở Biển Đông, an ninh nguồn nước và hợp tác xuyên biên giới ở Tiểu vùng sông Mekong. Chính vì vậy, việc đẩy mạnh nghiên cứu xu hướng biến động và tác động của cấu trúc khu vực Châu Á - Thái Bình Dương trong bối cảnh hình thành cấu trúc “Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương”, trong đó có sự dịch chuyển, cạnh tranh quyền lực, nhất là giữa Mỹ và Trung Quốc, các quan hệ song phương, thể chế hợp tác đa phương về kinh tế, an ninh và văn hóa là một nhiệm vụ cấp bách nhằm đưa ra các giải pháp thích ứng với tình hình mới cho Việt Nam.

(chi tiết xem : Tạp chí Nghiên cứu Châu Á-Thái Bình Dương, số 1 năm 2025)