Khoa học công nghệ Trung Quốc giai đoạn 2021-2025: Bước tiến quan trọng trong xếp hạng về chỉ số đổi mới sáng tạo, xuất bản học thuật và hệ sinh thái AI ứng dung

Trong giai đoạn 2021-2025, Trung Quốc đặt ra mục tiêu bao trùm đối với khoa học công nghệ là “kiên trì phát triển dưới sự dẫn dắt của đổi mới sáng tạo, tạo nên ưu thế mới toàn diện”[1]. Nhìn lại 5 năm vừa qua, phát triển khoa học công nghệ Trung Quốc đã đạt được nhiều thành tựu nổi bật, trong đó nước này từng bước trở thành trung tâm đổi mới hàng đầu thế giới, đổi mới sáng tạo đi sâu tích hợp trong các ngành kinh tế.

Từ một quốc gia phát triển khoa học công nghệ với tâm thế “bắt kịp” các nước tiên tiến, Trung Quốc trở thành một trong những trung tâm đổi mới hàng đầu thế giới, dẫn đầu về số lượng bằng sáng chế và nhanh chóng cải thiện chất lượng đổi mới. Theo báo cáo về chỉ số đổi mới sáng tạo của tổ chức WIPO (Global Innovation Index -GII) năm 2024, Trung Quốc đã vươn lên vị trí thứ 11 tiến gần hơn đến top 10 nền kinh tế có chỉ số GII cao nhất thế giới. Trung Quốc cũng là nền kinh tế thứ ba thế giới có số lượng chỉ số xếp hạng nhất nhiều nhất, như xuất khẩu công nghệ cao (hạng 1), các nhà đầu tư R&D của doanh nghiệp toàn cầu (hạng 2), tăng trưởng năng suất lao động (hạng 2) và GERD được tài trợ bởi doanh nghiệp (hạng 3), sau Singapore và Mỹ.[2]

Thành tựu nổi bật trong giai đoạn 2021 – 2025 của khoa học công nghệ Trung Quốc còn thể hiện ở những bước tiến lớn trong nghiên cứu khoa học cơ bản và xuất bản học thuật. Trong các kỳ kế hoạch 5 năm trước đây, Trung Quốc luôn đặt mục tiêu cải thiện xếp hạng thế giới về số lượng trích dẫn bài báo khoa học quốc tế, nhằm thể hiện vai trò đóng góp mang tính tiên phong của các nhà khoa học Trung Quốc với học thuật thế giới. Năm 2025, Tạp chí Nature – một trong những tạp chí học thuật lâu đời, uy tín và có ảnh hưởng sâu rộng trong giới học thuật đã ghi nhận Trung Quốc trở thành quốc gia dẫn đầu thế giới về số lượng các bài báo khoa học chất lượng cao, chiếm 36% (với 32.122 bài trong tổng số 90.283 bài chất lượng cao được theo dõi bởi Nature), dẫn đầu và cách biệt lớn về khoảng cách ở một số lĩnh vực khoa học cơ bản như hoá học, khoa học vật lý, trái đất và môi trường với các quốc gia khác.[3]

Bên cạnh đó, Trung Quốc đã xây dựng hệ sinh thái AI toàn diện, từ nghiên cứu đến ứng dụng thương mại. Theo Viện Nghiên cứu Thông tin và truyền thông Trung Quốc, quy mô ngành công nghiệp AI cốt lõi của Trung Quốc dự kiến sẽ vượt 1,2 nghìn tỷ NDT trong năm 2025, tỉ lệ ứng dụng AI quy mô lớn vào các khâu sản xuất, chế tạo đã tăng từ 19,9% năm 2024 lên 25,9% năm 2025.[4] AI không còn ở giai đoạn thử nghiệm mà thâm nhập ngày càng sâu vào nền kinh tế thực của Trung Quốc. Trung Quốc cũng là quốc gia đứng đầu thế giới về sản lượng rô bốt hình người được sản xuất năm 2025 với 14.400 con trên tổng số 17.000 con, chiếm 84,7% toàn cầu.[5]

Bên cạnh các thành tựu đã đạt được, Trung Quốc vẫn đang phải đối mặt với một số thách thức trong phát triển các công nghệ lõi, ví dụ như bán dẫn tiên tiến, công nghệ lượng tử. Ngoài ra, vai trò “thiết kế” và “phân bổ” nguồn lực tập trung lớn vào nhà nước trong chiến lược khoa học công nghệ cũng đặt ra các hoài nghi về việc khó có thể “tạo ra những động lực về sau”[6] hay “khả năng phân bổ nguồn lực một cách công bằng và hiệu quả trên toàn quốc”[7].

Trung Quốc thiết lập mục tiêu khoa học công nghệ trong giai đoạn 2026-2030 của Trung Quốc từ tâm thế “người dẫn đầu”

Những kết quả đạt được trong giai đoạn 2021-2025 đã tạo ra cho Trung Quốc tâm thế tự tin trong việc xác lập mục tiêu và trọng tâm về khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo giai đoạn 5 năm tiếp theo 2026-2030. Theo đó, Trung Quốc đặt trọng tâm vào việc “tăng cường tự lực tự cường khoa học công nghệ trình độ cao”, nhằm “tạo động lực dẫn dắt sức sản xuất chất lượng mới”.[8] So sánh với giai đoạn trước, trọng tâm này hướng đến hai mục tiêu, vừa giảm phụ thuộc vào bên ngoài ở những công nghệ trình độ cao, vừa giải quyết vấn đề chuyển đổi phương thức phát triển của đất nước.

Một số trọng điểm quan trọng trong giai đoạn tới về khoa học công nghệ của Trung Quốc bao gồm:

Thứ nhất, Trung Quốc đặt quyết tâm cao độ vào việc giải quyết nút thắt công nghệ cốt lõi và sáng tạo nguyên gốc. Điều này được thể hiện qua diễn ngôn “giành chiến thắng trong cuộc đua về công nghệ cốt lõi quan trọng” được đặt  làm nhiệm vụ đầu tiên về khoa học công nghệ trong Kế hoạch 5 năm lần thứ XV. Trung Quốc muốn đạt được các đột phá trong 6 lĩnh vực chiến lược trọng yếu trong chuỗi giá trị công nghiệp và cung ứng gồm Mạch tích hợp, máy nguồn công nghiệp (máy dùng chế tạo các máy khác), thiết bị đo lường cao cấp, phần mềm nền tảng, vật liệu tiên tiến và chế tạo sinh học. Đáng chú ý là Trung Quốc sẽ tăng cường năng lực nội địa ở mọi khâu từ R&D - chuyển giao thành quả - phát triển tiêu chuẩn đến ứng dụng và nâng cấp sản phẩm của những lĩnh vực này.

Thứ hai, hướng tới vị trí hàng đầu trong khoa học công nghệ tiên tiến của thế giới ở các ngành như AI, khoa học lượng tử, khoa học sinh học và năng lượng mới. Để đạt mục tiêu này, Trung Quốc muốn tạo ra đột phá ở ba khâu: lý luận cơ bản – kỹ thuật nền tảng – chuyển hoá ứng dụng. Trung Quốc đặc biệt nhấn mạnh thực hiện toàn diện  “Kế hoạch hành động AI +”, đưa công nghệ này vào các lĩnh vực của xã hội, từ thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển công nghiệp đến xây dựng văn hoá, bảo đảm dân sinh và quản trị xã hội. Đánh giá về kế hoạch này, một số  nhà nghiên cứu cho rằng, Trung Quốc sẽ không chỉ phát triển AI như một công nghệ, mà còn chủ động và đi trước trong việc xây dựng các bộ quy tắc toàn cầu về quản trị và điều tiết AI.[9]

Thứ ba, trao quyền mạnh hơn cho doanh nghiệp – lực lượng được coi là chủ thể chính của khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Điều này đáng chú ý vì trong giai đoạn trước, doanh nghiệp chỉ mới xuất hiện với tư cách là đối tượng “cần phải nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo”.[10] Trung Quốc muốn tăng cường mức độ tham dự của doanh nghiệp vào các quyết sách khoa học công nghệ quan trọng của đất nước, để đảm bảo phương hướng chính sách của chính phủ phù hợp với nhu cầu về công nghệ chung của các ngành. Điều này được đưa ra có thể xuất phát từ mục đích giảm sự phân tán và tăng tính hiệu quả của nguồn lực đầu tư từ nhà nước.

Có thể thấy, những bước tiến về khoa học công nghệ trong giai đoạn 2021-2025 đã giúp Trung Quốc tự tin hơn và chuyển biến cách nhìn nhận về vị thế của mình trong cuộc đua công nghệ toàn cầu. Các trọng tâm trong giai đoạn mới cho thấy mục tiêu theo đuổi vị thế dẫn đầu về khoa học công nghệ của Trung Quốc tiếp tục ổn định về mặt chiến lược, thống nhất với tham vọng trở thành cao địa đổi mới của thế giới.

Trần Thị Thuỷ

Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc

Viện Nghiên cứu Châu Á – Thái Bình Dương