Nguyễn Ngọc Lan

Viện nghiên cứu Châu Á – Thái Bình Dương

Trong bối cảnh môi trường quốc tế biến động nhanh chóng và cạnh tranh giữa các nước lớn ngày càng gia tăng, chính sách đối ngoại của Việt Nam, đặc biệt với các nước láng giềng, giữ vai trò then chốt trong bảo đảm an ninh và phát triển bền vững. Trên nền tảng tư tưởng của Hồ Chí Minh về độc lập, tự chủ và hòa hiếu, Việt Nam đã và đang vận dụng linh hoạt chiến lược cân bằng quan hệ nhằm duy trì môi trường hòa bình, ổn định và nâng cao vị thế quốc gia.

1.      Sự linh hoạt trong điều chỉnh mục tiêu, định hướng đối ngoại

Trước năm 1975, mục tiêu chính của đối ngoại Việt Nam (gồm ba trụ cột: đối ngoại Đảng, ngoại giao Nhà nước và đối ngoại nhân dân) là tập hợp lực lượng, tranh thủ sự ủng hộ và nguồn lực từ bạn bè quốc tế, đặc biệt là các nước xã hội chủ nghĩa và nhân dân yêu chuộng hòa bình, nhằm bảo vệ thành quả Cách mạng Tháng Tám, tiến hành kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) ở miền Bắc, giải phóng miền Nam và thống nhất đất nước. Định hướng này nhất quán với tư tưởng đối ngoại của Hồ Chí Minh, đó là kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, tranh thủ tối đa sự đồng tình, ủng hộ của cộng đồng quốc tế cho sự nghiệp chính nghĩa của dân tộc.

Từ sau năm 1975, đặc biệt kể từ khi tiến hành Đổi mới (1986) đến nay, đối ngoại Việt Nam tiếp tục góp phần bảo vệ Tổ quốc, đồng thời chuyển trọng tâm sang phá thế bao vây, cấm vận, tranh thủ các nguồn lực bên ngoài để phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển kinh tế - xã hội. Cùng với đó, mục tiêu nâng cao vị thế, uy tín quốc gia trên trường quốc tế ngày càng được chú trọng. Hiện nay, sau 40 năm Đổi mới, khi thế và lực của đất nước không ngừng được củng cố, đối ngoại Việt Nam không chỉ hướng tới duy trì môi trường hòa bình, ổn định, mà còn tập trung thu hút các nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế số, kinh tế xanh, khoa học – công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao. Những định hướng này tiếp tục kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh về một nền ngoại giao “vì lợi ích dân tộc, vì hòa bình và tiến bộ của nhân loại”, đồng thời thể hiện sự vận dụng sáng tạo trong bối cảnh mới.

2.      Cân bằng chiến lược và ưu tiên quan hệ láng giềng

Việt Nam kiên định thực hiện cân bằng chiến lược trong quan hệ với các nước lớn, với nguyên tắc “chọn chính nghĩa, không chọn bên”, đồng thời đặc biệt coi trọng việc củng cố quan hệ với các nước láng giềng. Đây cũng là sự tiếp nối tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập, tự chủ trong đối ngoại, “dĩ bất biến, ứng vạn biến”, giữ vững nguyên tắc nhưng linh hoạt về sách lược.

Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, để thực hiện mục tiêu giành độc lập dân tộc, Việt Nam lựa chọn con đường xã hội chủ nghĩa. Từ sau Chiến tranh Lạnh, trong bối cảnh toàn cầu hóa và xu hướng đa cực, đa trung tâm, Việt Nam đẩy mạnh đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, chủ động hội nhập quốc tế toàn diện. Chính sách này được cụ thể hóa bằng nguyên tắc “bốn không”, phản ánh rõ tư tưởng hòa bình, tự vệ và không liên minh đối đầu của Hồ Chí Minh trong quan hệ quốc tế.

Song song với cân bằng quan hệ giữa các nước lớn, Việt Nam luôn xác định quan hệ với các nước láng giềng là ưu tiên chiến lược hàng đầu. Điều này phù hợp với quan điểm của Hồ Chí Minh về “giữ vững hòa hiếu với láng giềng”, xây dựng môi trường hòa bình từ sớm, từ xa. Thực tiễn lịch sử cho thấy, Việt Nam luôn kết hợp giữa đấu tranh bảo vệ chủ quyền với ngoại giao mềm dẻo, hòa hiếu. Từ bang giao truyền thống với Trung Quốc, quan hệ đặc biệt với Lào và Campuchia, đến liên minh chiến đấu ba nước Đông Dương, tất cả đều thể hiện rõ tư duy ngoại giao mang đậm dấu ấn Hồ Chí Minh: chân thành, tin cậy nhưng kiên định lợi ích quốc gia.

Từ sau Đổi mới, đặc biệt từ đầu những năm 1990, việc bình thường hóa quan hệ với Trung Quốc, tăng cường hợp tác với Lào, Campuchia và tham gia ASEAN đã góp phần quan trọng phá thế bao vây, cấm vận, mở rộng không gian phát triển và nâng cao vị thế quốc tế của Việt Nam. Đây cũng là minh chứng cho việc vận dụng hiệu quả tư tưởng Hồ Chí Minh về mở rộng quan hệ quốc tế trên cơ sở “thêm bạn, bớt thù”.

3.      Bối cảnh mới và yêu cầu vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh

Trong bối cảnh hiện nay, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn cùng với những biến động của môi trường chính trị và kinh tế quốc tế đang đặt ra nhiều thách thức đối với an ninh và phát triển của các quốc gia, trong đó có Việt Nam. Tuy nhiên, xu hướng đa cực, đa trung tâm và sự gắn kết ngày càng sâu giữa các nền kinh tế vẫn tạo ra những cơ hội và không gian hợp tác đáng kể cho các nước đang phát triển và các nước có quy mô trung bình. Điều này cho thấy những quan điểm của Hồ Chí Minh về độc lập, tự chủ, hòa bình và hợp tác quốc tế vẫn có ý nghĩa tham khảo quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Trong điều kiện đó, việc duy trì quan hệ cân bằng, ổn định với các nước lớn, đồng thời tăng cường quan hệ với các nước láng giềng và phát huy vai trò trong ASEAN tiếp tục có ý nghĩa quan trọng đối với việc bảo đảm môi trường hòa bình và ổn định cho phát triển đất nước. Đây cũng là sự vận dụng các quan điểm về kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại trong điều kiện hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Thực tiễn quốc tế cho thấy những quốc gia duy trì được tính tự chủ trong hoạch định chính sách đối ngoại, đồng thời xây dựng được quan hệ hợp tác ổn định với các đối tác khu vực và quốc tế, thường có điều kiện thuận lợi hơn trong việc ứng phó với các biến động của môi trường quốc tế. Vì vậy, việc tiếp tục kiên trì đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế, đồng thời xử lý hài hòa quan hệ với các nước lớn và các nước trong khu vực, sẽ tiếp tục là cơ sở quan trọng giúp Việt Nam nâng cao khả năng thích ứng và củng cố vị thế quốc gia trong giai đoạn tới.

Tài liệu tham khảo

1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, NXB Chính trị quốc gia Sự thật.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, NXB Chính trị quốc gia Sự thật.

3. Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh toàn tập, 15 tập, NXB Chính trị quốc gia Sự thật.